Lezersrecensie
Een alien in Barcelona – en wij herkennen onszelf
Sommige boeken lees je met een glimlach. Andere doen je af en toe hardop lachen. Geen nieuws van Gurb van Eduardo Mendoza behoort tot die zeldzame categorie boeken waarbij je jezelf erop betrapt dat je werkelijk schaterlacht, terwijl het tegelijkertijd een messcherpe spiegel voorhoudt. Juist die combinatie maakt deze roman zo bijzonder.
Mendoza schreef Sin noticias de Gurb in 1990 als feuilleton voor de Spaanse krant El País, in een periode waarin Barcelona zich koortsachtig voorbereidde op de Olympische Spelen van 1992. Die context is essentieel. De stad is één grote bouwplaats, vol prestigeprojecten, optimisme en bestuurlijke chaos. In dat decor laat Mendoza twee buitenaardse wezens landen die zich in een “lichaamloze modus” bevinden. Sciencefiction is hier geen doel op zich, maar een middel om de menselijke samenleving van een afstand te bekijken.
Transformaties
Eén van hen, Gurb, neemt de gedaante aan van de destijds razend populaire zangeres Marta Sánchez en verdwijnt vrijwel onmiddellijk. De ander — een naamloze bevelvoerder en het ik-personage — trekt de stad in om hem te zoeken en doet daarvan verslag in korte, chronologische notities. Het resultaat is een logboek waarin elk fragment een miniatuur vormt: scherp, compact en droogkomisch. Met dezelfde wetenschappelijke ernst noteert hij temperatuur en luchtvochtigheid, de aankoop van een complete etage of het feit dat hij meerdere keren wordt overreden en zijn hoofd in een fontein moet wassen. Precies die emotieloze toon maakt de humor zo effectief.
De bevelvoerder neemt voortdurend menselijke gedaantes aan, opent bankrekeningen, koopt een appartement, wordt verliefd op zijn buurvrouw en probeert te begrijpen hoe mensen functioneren. Dat eenvoudige uitgangspunt blijkt een goudmijn voor satire. Door de ogen van iemand die niets begrijpt van menselijke codes worden onze meest alledaagse handelingen plots absurd: werken, consumeren, liefhebben, plannen maken.
Een bevelvoerder zonder vast lichaam
De verteller is een wezen “dat uit puur intellect bestaat”, maar bij weging toch “drie kilo en achthonderd gram” blijkt te wegen — “wat behoorlijk zwaar is, als je bedenkt dat ik slechts veertig centimeter lang ben”. Zijn lichaam is tijdelijk en puur instrumenteel. Hij transformeert moeiteloos: in een fuut om het landschap te observeren, in Gary Cooper om indruk te maken en zelfs in Paus Pius XII “om meer vertrouwen in te boezemen”. Die gedaantewisselingen benadrukken hoe vloeibaar identiteit is en hoezeer uiterlijk en status bepalen hoe iemand wordt behandeld.
De tegenstelling tussen de zoekende bevelvoerder en de moeiteloos assimilerende Gurb vormt een stille spanningslijn. Waar de bevelvoerder struikelt en probeert te begrijpen, lijkt Gurb probleemloos op te gaan in het stedelijke systeem.
Barcelona als absurd decor
Het perspectief van Geen nieuws van Gurb maakt van Barcelona een grotesk decor. Verkeer, geld, bureaucratie en stadsplanning worden bekeken door een wezen met superieure technologie maar zonder cultureel referentiekader. De kustlijn “lijkt vanuit vogelperspectief op het werk van een krankzinnige” en niets is logisch of harmonieus. De Olympische Spelen fungeren als achtergrond voor bouwwoede en bestuurlijke overmoed.
De bevelvoerder noteert zonder oordeel, maar de ironie sluipt vanzelf binnen. Wanneer hij hoort van iemand met een buitenhuis en 22 toiletten, volgt slechts: “Ik hoop dat hij de racekak krijgt.” Even droog is de vaststelling: “Regenbuien zijn te vergelijken met gemeentelijke maatregelen: ze komen zelden voor, maar als ze komen, zijn ze hevig.” Humor en maatschappijkritiek vallen hier samen.
Herhaling als komisch en kritisch wapen
Opvallend is Mendoza’s gebruik van herhaling. De bevelvoerder wordt herhaaldelijk overreden, koopt spullen die hij onmiddellijk dematerialiseert (“Ik concludeer dat geld geen geluk brengt en dematerialiseer alles wat ik zojuist gekocht heb”), schrijft brieven die hij verscheurt en eindigt zijn dagen vaak met dezelfde conclusie: geen nieuws van Gurb. Die herhaling is geen loutere grap, maar toont hoe hardnekkig menselijke patronen zijn. De lach ontstaat uit herkenning — en uit ongemak.
Ook alledaagse gewoonten worden vervreemdend logisch geredeneerd: openbaar vervoer blinkt uit in traagheid en vuilheid, restaurants serveren bloemen als decoratie en urine als drank is— statistisch bekeken — de meest voorkomende vloeistof bij het menselijk ras. Wat normaal lijkt, wordt raadselachtig en lachwekkend.
Intertekstualiteit
De roman zit vol speelse intertekstualiteit. De bevelvoerder leest de memoires van een volstrekt onbeduidende ambtenaar (Veertig jaar in dienst bij het Kadaster van Albacete), transformeert zich in historische iconen en observeert hoe cultuur gezag produceert. Filosofie, religie en popcultuur worden op één lijn geplaatst. Kennis is geen absolute waarheid, suggereert Mendoza, maar een afspraak binnen een context.
Mens worden zonder het te merken
Gaandeweg ontwikkelt de bevelvoerder betrokkenheid. Hij helpt zijn buren Joaquín en Mercedes, runt tijdelijk hun bar en ervaart zelfs neerslachtigheid. Zonder het zelf te beseffen raakt hij geïntegreerd in het menselijk bestaan. Zo ontvouwt de roman zich als een onorthodoxe Bildungsroman: een intellectueel wezen leert — struikelend en lachwekkend — wat het betekent om mens te zijn. We lachen om zijn onhandigheid, maar herkennen ook onze eigen worstelingen: het verlangen erbij te horen, begrepen te worden, een plek te vinden.
Blijvend actueel
De kritiek op stedelijke megalomanie, bureaucratie, consumentisme en sociale ongelijkheid klinkt nog altijd verrassend actueel. Door ons te laten lachen om een alien die Barcelona niet begrijpt, dwingt Mendoza ons na te denken over een wereld die wij zelf vaak kritiekloos als normaal beschouwen.
Geen nieuws van Gurb is een briljant komische, scherpzinnige en warme roman. Mendoza kijkt letterlijk van buitenaf naar de mens en ziet meer dan wie midden in het systeem staat. Hardop lachen als literaire methode om inzicht te krijgen — het werkt nog steeds. En wordt Gurb teruggevonden? Ontdek het zelf.
—
Voor het eerst gepubliceerd op Boekenkrant.com
Leesadvies voor jongeren
Een alien in Barcelona die niets snapt van mensen, geld en liefde. Geen nieuws van Gurb is kort, grappig en verrassend herkenbaar. Geen zware taal, wél scherpe humor en absurde observaties waar je hardop om moet lachen.
Mendoza schreef Sin noticias de Gurb in 1990 als feuilleton voor de Spaanse krant El País, in een periode waarin Barcelona zich koortsachtig voorbereidde op de Olympische Spelen van 1992. Die context is essentieel. De stad is één grote bouwplaats, vol prestigeprojecten, optimisme en bestuurlijke chaos. In dat decor laat Mendoza twee buitenaardse wezens landen die zich in een “lichaamloze modus” bevinden. Sciencefiction is hier geen doel op zich, maar een middel om de menselijke samenleving van een afstand te bekijken.
Transformaties
Eén van hen, Gurb, neemt de gedaante aan van de destijds razend populaire zangeres Marta Sánchez en verdwijnt vrijwel onmiddellijk. De ander — een naamloze bevelvoerder en het ik-personage — trekt de stad in om hem te zoeken en doet daarvan verslag in korte, chronologische notities. Het resultaat is een logboek waarin elk fragment een miniatuur vormt: scherp, compact en droogkomisch. Met dezelfde wetenschappelijke ernst noteert hij temperatuur en luchtvochtigheid, de aankoop van een complete etage of het feit dat hij meerdere keren wordt overreden en zijn hoofd in een fontein moet wassen. Precies die emotieloze toon maakt de humor zo effectief.
De bevelvoerder neemt voortdurend menselijke gedaantes aan, opent bankrekeningen, koopt een appartement, wordt verliefd op zijn buurvrouw en probeert te begrijpen hoe mensen functioneren. Dat eenvoudige uitgangspunt blijkt een goudmijn voor satire. Door de ogen van iemand die niets begrijpt van menselijke codes worden onze meest alledaagse handelingen plots absurd: werken, consumeren, liefhebben, plannen maken.
Een bevelvoerder zonder vast lichaam
De verteller is een wezen “dat uit puur intellect bestaat”, maar bij weging toch “drie kilo en achthonderd gram” blijkt te wegen — “wat behoorlijk zwaar is, als je bedenkt dat ik slechts veertig centimeter lang ben”. Zijn lichaam is tijdelijk en puur instrumenteel. Hij transformeert moeiteloos: in een fuut om het landschap te observeren, in Gary Cooper om indruk te maken en zelfs in Paus Pius XII “om meer vertrouwen in te boezemen”. Die gedaantewisselingen benadrukken hoe vloeibaar identiteit is en hoezeer uiterlijk en status bepalen hoe iemand wordt behandeld.
De tegenstelling tussen de zoekende bevelvoerder en de moeiteloos assimilerende Gurb vormt een stille spanningslijn. Waar de bevelvoerder struikelt en probeert te begrijpen, lijkt Gurb probleemloos op te gaan in het stedelijke systeem.
Barcelona als absurd decor
Het perspectief van Geen nieuws van Gurb maakt van Barcelona een grotesk decor. Verkeer, geld, bureaucratie en stadsplanning worden bekeken door een wezen met superieure technologie maar zonder cultureel referentiekader. De kustlijn “lijkt vanuit vogelperspectief op het werk van een krankzinnige” en niets is logisch of harmonieus. De Olympische Spelen fungeren als achtergrond voor bouwwoede en bestuurlijke overmoed.
De bevelvoerder noteert zonder oordeel, maar de ironie sluipt vanzelf binnen. Wanneer hij hoort van iemand met een buitenhuis en 22 toiletten, volgt slechts: “Ik hoop dat hij de racekak krijgt.” Even droog is de vaststelling: “Regenbuien zijn te vergelijken met gemeentelijke maatregelen: ze komen zelden voor, maar als ze komen, zijn ze hevig.” Humor en maatschappijkritiek vallen hier samen.
Herhaling als komisch en kritisch wapen
Opvallend is Mendoza’s gebruik van herhaling. De bevelvoerder wordt herhaaldelijk overreden, koopt spullen die hij onmiddellijk dematerialiseert (“Ik concludeer dat geld geen geluk brengt en dematerialiseer alles wat ik zojuist gekocht heb”), schrijft brieven die hij verscheurt en eindigt zijn dagen vaak met dezelfde conclusie: geen nieuws van Gurb. Die herhaling is geen loutere grap, maar toont hoe hardnekkig menselijke patronen zijn. De lach ontstaat uit herkenning — en uit ongemak.
Ook alledaagse gewoonten worden vervreemdend logisch geredeneerd: openbaar vervoer blinkt uit in traagheid en vuilheid, restaurants serveren bloemen als decoratie en urine als drank is— statistisch bekeken — de meest voorkomende vloeistof bij het menselijk ras. Wat normaal lijkt, wordt raadselachtig en lachwekkend.
Intertekstualiteit
De roman zit vol speelse intertekstualiteit. De bevelvoerder leest de memoires van een volstrekt onbeduidende ambtenaar (Veertig jaar in dienst bij het Kadaster van Albacete), transformeert zich in historische iconen en observeert hoe cultuur gezag produceert. Filosofie, religie en popcultuur worden op één lijn geplaatst. Kennis is geen absolute waarheid, suggereert Mendoza, maar een afspraak binnen een context.
Mens worden zonder het te merken
Gaandeweg ontwikkelt de bevelvoerder betrokkenheid. Hij helpt zijn buren Joaquín en Mercedes, runt tijdelijk hun bar en ervaart zelfs neerslachtigheid. Zonder het zelf te beseffen raakt hij geïntegreerd in het menselijk bestaan. Zo ontvouwt de roman zich als een onorthodoxe Bildungsroman: een intellectueel wezen leert — struikelend en lachwekkend — wat het betekent om mens te zijn. We lachen om zijn onhandigheid, maar herkennen ook onze eigen worstelingen: het verlangen erbij te horen, begrepen te worden, een plek te vinden.
Blijvend actueel
De kritiek op stedelijke megalomanie, bureaucratie, consumentisme en sociale ongelijkheid klinkt nog altijd verrassend actueel. Door ons te laten lachen om een alien die Barcelona niet begrijpt, dwingt Mendoza ons na te denken over een wereld die wij zelf vaak kritiekloos als normaal beschouwen.
Geen nieuws van Gurb is een briljant komische, scherpzinnige en warme roman. Mendoza kijkt letterlijk van buitenaf naar de mens en ziet meer dan wie midden in het systeem staat. Hardop lachen als literaire methode om inzicht te krijgen — het werkt nog steeds. En wordt Gurb teruggevonden? Ontdek het zelf.
—
Voor het eerst gepubliceerd op Boekenkrant.com
Leesadvies voor jongeren
Een alien in Barcelona die niets snapt van mensen, geld en liefde. Geen nieuws van Gurb is kort, grappig en verrassend herkenbaar. Geen zware taal, wél scherpe humor en absurde observaties waar je hardop om moet lachen.
1
Reageer op deze recensie
