Levens(grote)vragen

Dit boek kreeg mijn vrouw cadeau van een collega-vertaalster; de vertaalster van het boek, wel te verstaan. En om daarmee te beginnen: de vertaling is zeer geslaagd in zoverre ik dat natuurlijk kan beoordelen. Wat me opvalt is dat het woordgebruik zo mooi aansluit bij de thema's van het boek, alsof de vertaalster persoonlijk interesse heeft in levensbeschouwelijke en religieuze zaken, of daar op zijn minst veel onderzoek naar heeft gedaan. Verder vind ik de schrijfstijl op momenten bijna poëtisch aandoen. Met veel gevoel maar tegelijk ook erg krachtig.

Endo's proza (en de vertaling dus) is rustig maar krachtig, eenvoudig en toch mooi. Er is weinig dialoog in de eerste helft omdat we in het hoofd van de hoofdpersoon zitten. Daarmee had ik wat moeite dus het duurde even voordat ik het pareltje ontdekte.

Als ik bij het lezen nieuwe inzichten opdoe, dan is dat een reden voor een hoge waardering van een boek. Eerder genoemde thema's interesseren mij zeer en ik mag graag filosoferen over zaken als het bestaan van God, de zin van het leven en waarom er lijden is in de wereld. Dat laatste is de rode draad in dit boek: waarom is er zoveel kwaad en waarom zwijgt God? God blijft stil ondanks alle smeekbedes.

Het Christendom is in snel tempo verspreid over de wereld. Nu is er niets op tegen om anderen over je geloof te vertellen, maar gedwongen opleggen en dat soms met harde hand, dat gaat natuurlijk veel te ver. Dan vraag je om weerstand. En dat is wat er uiteindelijk in Japan gebeurde toen daar vanuit Europa vanaf 1550 missionarissen naar toe gingen. Het mooie is dat Endo het verhaal beschrijft vanuit het gezichtspunt van de Westerse missionaris. En dat doet hij opvallend objectief, zonder een schuldige aan te wijzen, zonder te beoordelen of veroordelen, zonder een partij te verdedigen. Dat geeft ook vernieuwende gezichtspunten. Overigens een heel actueel thema: zouden wat meer mensen zich verplaatsen in een ander, dan zou het er een stuk vreedzamer aan toe gaan. Afijn.

Een bijzonder gezichtspunt vond ik het volgende. Als je het geloof en in dit geval het Christendom 'in den vreemde' gaat verkondigen dan is dat veel minder simpel dan je zou denken. Er kunnen zich heel veel mensen aansluiten en bekeren tot het Christendom, maar dan ben je er niet. Het verschil in cultuur van bijvoorbeeld de natuurgodsdiensten in Afrika of het Boeddhisme in het Verre Oosten, is zo groot dat de bekeerlingen altijd een andere God zullen zien dan de God die het Christendom predikt. Endo geeft een mooie metafoor:
'Nee, dat is geen God. Dat is net een vlinder, gevangen in een spinnenweb. Eerst is die vlinder echt helemaal een vlinder. De volgende dag heeft hij zo te zien nog wel zijn vleugels en een lijfje, maar dat zijn overblijfselen geworden, die hun essentie hebben verloren. Onze God is in dit Japan ook precies een vlinder in een web. Hij vertoont zich uiterlijk en naar de vorm als God, maar hij is een omhulsel zonder essentie geworden.'

Terug naar de rode draad. Een vraag die al sinds mensenheugenis wordt gesteld: waarom is er leed op aarde en waar is dan die almachtige God die dat allemaal maar zo toelaat?! Goeie vraag! Ik weet het niet. Niemand weet dat. Is het kwaad in de wereld dan het bewijs dat God niet bestaat? Nee, dat kun je dan evenmin stellen. Op het eind krijgt de hoofdrolspeler – na zijn zoveelste vertwijfelde uitroep – toch een reactie, en wel van Jezus: ´Ik deel jullie pijn en lijden. Daarvoor ben ik er immers.´ ´Heer ik was verbitterd dat U steeds maar bleef zwijgen.´ waarop Jezus reageert ´Ik zweeg niet. Ik leed immers te zamen met jullie´. Kijk dat is geloof. En als iemand daar kracht uithaalt, dan is dat toch alleen maar mooi.

Dit boek stemt tot nadenken en misschien wel innerlijke meditatie. Ik beveel het boek niet zomaar aan iedereen aan. Je moet op zijn minst interesse hebben in de vraagstukken van het leven en religie in het bijzonder.
Van de andere kant: dit boek is relevant in meerdere contexten, waaronder dogmatische politieke ideologieën en het populistische concept van blind nationalisme, patriottisme en toewijding aan nationale symbolen. Misschien zouden we er allemaal mee gediend zijn als wat meer mensen deze roman vandaag de dag zouden lezen.