Het verloren geloof der kameraden

Vóór de revolutie is Rusland een land van extreme ongelijkheid. De tsaar is een erfelijke alleenheerser, de adel bestaat uit enkele grootgrondbezitters en er is een massa kleine boeren. De conservatieve macht van de religie is enorm.

De Russische revolutie van 1917 maakt aan deze maatschappij een eind. De tsaar wordt afgezet, de grond gecollectiviseerd en herverdeeld. De mensen krijgen inspraak in het bestuur via raden of sovjets. Er komt een planeconomie en de religie wordt aan banden gelegd. Het communisme baseert zich op sociale idealen zoals collectivisme, gelijkheid, solidariteit en rechtvaardigheid. Via repressie, onderwijs, kunsten en propaganda ontstaat in de loop van de tijd de rode mens.

Het communisme weet zich zo’n 70 jaar te handhaven. De Sovjet-Unie verslaat Duitsland in de Tweede Wereldoorlog en ontwikkelt zich tot supermacht. In 1989 valt de Muur in Berlijn, het startsein voor een reeks ontwikkelingen die tot de ondergang van het Oostblok leiden. De Oost-Europese landen sluiten zich aan bij het Westen en de Sovjet-Unie valt uiteen in een aantal staten. In vergelijking met de voormalige Sovjet-Unie verliest Rusland de helft van de bevolking en een vierde van het grondgebied.

Het communisme verdwijnt in Europa. In ‘Het einde van de rode mens’ onderzoekt Svetlana Alexijevitsj de gevolgen ervan door honderden interviews af te nemen. Alle geïnterviewden zijn opgegroeid met de idealen van de communistische tijd. Ze leverden prestaties waar niemand meer om geeft. Ze vochten in de oorlog, werkten hard op collectieve boerderijen of fabrieken en moeten nu zien rond te komen van een minimaal pensioen.

Velen zijn hun morele kompas kwijt, want de waarden van nu gaan lijnrecht in tegen de vroegere. Het communisme heeft plaatsgemaakt voor het wilde kapitalisme. Velen voelen zich bedrogen als ze zien hoe ex-communisten zich tot oligarchen ontwikkelen door voormalige staatsbedrijven voor een appel en een ei op te kopen. Er is een collectief heimwee naar de Sovjet-Unie als supermacht en er is een collectieve depressie omdat het communistisch ideaal verraden is.

‘Het verdwijnen van de rode mens’ verschijnt in 2014, ver vóór de inval van Rusland in de Oekraïne. Tegen de achtergrond van het boek is de oorlog te zien als een restauratiepoging van Poetin om Rusland in zijn vroegere glorie te herstellen en het moreel van de Russen met nationalisme te verbeteren. Laten we niet vergeten dat Oekraïne de bakermat van de Russische cultuur is en daarom door Rusland niet als een onafhankelijk land wordt gezien.

Het boek is een indrukwekkende symfonie van stemmen en levenslopen. Alexijevitsj laat de mensen aan het woord, wat de levendigheid van haar boek ten goede komt. Ze wekt sympathie voor de ontgoocheling in staat en systeem waar zovelen in post-communistische tijden mee worstelen. Alexijevitsj beschrijft het trauma van de Russen op zoek naar een nieuwe identiteit.