In de ban van het hogere

Ewout Meyster kennen we uit ‘De hoogstapelaar’ als een jongen met veel noten op zijn zang, maar in ‘Op weg naar De Hartz’ zingt hij een toontje lager. Zijn zelfverlies heeft hem van zijn assertiviteit beroofd, zodat hij openstaat voor alles. Ewout is nu rond de twintig en maakt kennis met Somsen, een would be intellectueel. Hij vleit Ewout door hem hoogbegaafdheid en gevoeligheid toe te schrijven. Ewout zou met discipline ver kunnen komen en Somsen ziet hem als zijn opvolger. In blind geloof levert Ewout zich aan hem uit. Hij bewondert Somsen om zijn imponerende gestalte, vastberadenheid, kennis en wijsheid. Maar Somsen is een volwassen hoogstapelaar en de wederzijdse sympathie zal wel op identificatie berusten.

Ewout moet nederig beginnen voordat hij aan het hogere toe is. Hij moet regelmatig leven en zijn schooldiploma halen. Verder gaat hij bij Somsen aan het werk, hij tikt artikelen en lezingen uit. Van de spontane aandrift van Ewout tot schrijven moet Somsen niets hebben, hij spreekt geringschattend over literatuur en wijst altijd op het hogere. Ewout ontmoet in de bibliotheek Sylvia, een zedig en afstandelijk meisje. Ze worden min of meer verliefd.

Ewout zijn idealen aangepraat waaraan hij niet kan voldoen. Eerst doet hij zijn best, staat op tijd op en maakt zijn huiswerk, maar kan dit niet volhouden. Schoolse kennis berust volgens hem op willekeurige afspraken waarin weinig zin valt te ontdekken. Ook zijn liefde voor Sylvia lijkt hem niet te passen. Ze hebben enkele verlegen ontmoetingen, Sylvia schrikt van seks en Ewout kan zijn neiging tot travestie niet steeds onderdrukken. Hij heeft een sterke behoefte om wat hij denkt en voelt vorm te geven en kan zijn neiging om te schrijven niet bedwingen.

Wessel te Gussinklo beschrijft in deze roman hoe Somsen de gedachtewereld van Ewout bepaalt en de geleidelijke, maar totale ontgoocheling van Ewout. Anders dan hij zegt, heeft Somsen geen internationale contacten met wetenschappers en politici. Anders dan hij beloofd heeft, helpt hij Ewout niet om een roman en een vertaling te publiceren. Somsen wil heersen in Ewouts ziel, hij wijst hem vaak op zijn kwetsbaarheid en speelt een dubieuze rol in de relatie van Ewout met Sylvia. Ze komt uit een streng gelovig gezin en zegt door haar vader misbruikt te zijn, zelfs door Somsen bij wie ze in behandeling is. Daar zijn al die vrome praatjes dus goed voor!

Ewout beseft in een waan over Somsen geleefd te hebben en blijft verweesd achter: ‘Geen liefde had hij meer, geen vrienden, geen plannen of zekerheden. Een woestijn was het. Hiroshima. Nooit zou hij meer iets geloven. Spot en hoon tegen alle overtuigingen, haat tegen alle zekerheden. Eenzaam zou hij zijn, en vertrouwen zou hij niets’.

Zijn nihilistische houding blijkt uit zijn bezoek aan De Hartz, een hogeschool met een holistische cocktail van psychologie, filosofie en religie, waar Somsen kind aan huis is. De hogeschool wordt geleid door Babinsky, alias de Grote Man die een hiërarchie van denkers rond zich groepeert. Een van de meest verwaande figuren is Lamberti en Ewout voelt als vanouds zijn lust tot tegenspraak opvlammen. Gelukkig speelt zijn instinct eindelijk op, hij voert het hoogste woord en laat een begerig oog vallen op Thérèse, de knappe vriendin van Lamberti.

Net als in ‘De hoogstapelaar’ staat ook in ‘Op weg naar De Hartz’ de macht van het woord en de juiste houding centraal, al speelt Ewout nu een ondergeschikte en geen dominante rol. De kracht van het boek is de spot van Te Gussinklo met het holistische denken, waarin alles met alles te maken heeft, van de Egyptenaren tot de Chinezen, van Nietzsche tot Sartre, alles yin en yang, één spirituele potpourri.

Te Gussinklo kan menselijke verhoudingen formidabel typeren aan de hand van gedragen, kijken en bewegen. Vooral de verhouding tussen Ewout en Somsen is fascinerend uitgewerkt. Toch denk ik dat de roman met 501 pagina’s te ruim in zijn jas zit. Sommige figuren, zoals Ewouts moeder, zijn vroegere vriend Meindert en de vleier Albert-Jan zijn voor het verhaal niet van groot belang.

Het valt te hopen dat Ewout eindelijk toegeeft aan zijn ware roeping en zich door niemand van de wijs laat brengen: schrijven. Veelbelovend is alvast dat hij beseft: ‘Het bestond, onontkoombaar; de chaos, het veel te vele – en daarmee samenvallen, dat begrijpen en beheersen was onmogelijk. […] slechts een smal spoor van zinvolheid trok de mens daardoorheen, voor zichzelf, voor allen samen – cultuur was dat’.