De verleiding van de verte

Konstantin Paustovski (1892-1968) heeft veel meegemaakt: beide wereldoorlogen, de Russische revolutie en de Stalintijd (1922-1953). In zijn zesdelige autobiografie ‘Verhaal van een leven’ (4*) geeft hij daarvan een indrukwekkend beeld, al gaat hij vooral in op de Eerste Wereldoorlog en de Russische revolutie, over het stalinisme vernemen we weinig. Misschien richtte Paustovski zich uit politieke afkeer liever op mens en natuur.

Hij wist al vroeg dat hij wilde schrijven en daarvoor leek hem een rijke levenservaring onontbeerlijk. In Moskou brak hij zijn studie filosofie af om trambestuurder te worden. Na een tijdje vertrok hij naar het front om als verpleger op hospitaaltreinen te werken en gewonde soldaten te verzorgen. In Odessa werd hij later journalist en schrijver.

Paustovski was een nomade: hij zwierf door de Sovjet-Unie, een land als een continent om in te verdwijnen. Soms trok hij zich terug in de bossen, dook dan op in een stad om later weer te vertrekken. Al zwervend ontsnapte hij aan het stalinisme en ontvluchtte de terreur, maar het was ook zijn levensprincipe. Zelfs als hij gelukkig of verliefd was, bleef hij niet lang. Er is altijd een onbekende en verleidelijke verte.

Het verlangen te reizen blijkt niet alleen uit zijn autobiografie, Paustovski schreef er ook verhalen over, vijf ervan staan in ‘Wilde rozen en andere verhalen’. Zo gaat ‘Etiketten voor koloniale waren’ (4*) over een ontmoeting van de ik-figuur met een man die etiketten maakt en over zijn leven vertelt.

Zijn vader is een joodse winkelier en als jongen bekijkt hij de conservenblikjes waarop exotische taferelen staan. Het zet hem aan het dromen en hij is gefascineerd door namen van plaatsen: ‘Alleen al de namen waren voldoende om er verliefd op te raken. […] Ze stijgen je naar het hoofd als wodka’.

Reizen is voor de man een manier om aan het benauwde, joodse milieu waarin hij opgroeit te ontsnappen. Toch blijft het vooral bij dromen. Hij trouwt, krijgt een dochtertje en zegt dat dit beter niet was gebeurd. Ze verhuizen naar Odessa, waar hij zich in de bibliotheek in zeekaarten verdiept. In Odessa wordt hij een ander mens, hij is vaak bij de zee en voelt zich vitaal. Hij spaart voor een reis naar Palestina, dat hij via de Kaukasus hoopt te bereiken.

Zijn reisplannen nemen hem zó in beslag dat hij geen oog heeft voor zijn vrouw die aan een hartaanval overlijdt. Hij zet zijn plannen door en gaat met zijn dochtertje op reis, maar ze krijgt in Batoem malaria en sterft. Aan zijn reislust is een einde gekomen: ‘Maar hier doet alles, iedere steen, iedere regenbui mij aan mijn dochtertje denken. Mij rest alleen nog deze herinnering. Die geeft mij de kracht om verder te leven. Hier ga ik nooit meer vandaan’.

De verhalen spelen zich op vele plaatsen en in allerlei tijden af, wat de bundel een universele allure geeft, het zijn verhalen van overal. ‘Het sterrenbeeld Jachthonden’ (4*) vertelt over een observatorium in de Pyreneeën. De astronomen vormen een internationaal gezelschap, ze zijn vereenzaamd in hun onderzoek en vervreemd van de wereld, tot ze bij de Spaanse burgeroorlog betrokken raken.

Paustovski staat bekend om zijn lyrische natuurbeschrijvingen, waarvan we ook in deze verhalen voorbeelden vinden. Hij weet als geen ander de zee, de lucht, bergen, bomen en bloemen in woorden te vangen die een beeld oproepen. Het is of zijn beschrijvingen altijd de essentie weten te vatten.

Toch dringt Paustovski ook door in de condition humaine. In het verhaal ‘De Iljinskikolk’ (3*) schrijft hij over spijt en geeft meteen een verklaring van zijn reislust: ‘Dat is het gevoel de wereld niet in al zijn onthutsende en geheimzinnige schakeringen te hebben mogen aanschouwen en dat dat natuurlijk ook nooit zal kunnen’.