Niets zo poëtisch als de werkelijkheid

Roemenië maar in het Duits geschreven, fictie, onderdrukking (communisme), Nobelprijs-winnaar, 4,5/5 (met dank aan Peter, die Müller onder mijn aandacht bracht)

Herta Müller, Vandaag was ik mezelf liever niet tegengekomen, 1997, 2009

Een vrouw zit in de tram op weg naar een ondervraging door de Securitate (communistisch Roemenië); aanvankelijk heb je geen idee van deze vrouw, van haar leven, van haar geschiedenis en waarom ze verhoord gaat worden. In de tram gaan haar gedachten alle kanten op: haar verleden met vader en haar ongezonde obsessie met hem, moeder, eerste man, tweede man, minnaars, werkverleden, het feit dat ze verraden is, etc.

Je wordt niet erg vrolijk van de verhalen en van de hoofdpersoon zelf. Er ligt een grote somberte over de hele roman. De vrouw is niet heel sympathiek, maar doet zich niet mooier voor dan ze is. En dat maakt haar natuurlijk juist weer wel heel menselijk en toegankelijk voor ons medeleven.

Het nu in de roman zal zo’n 30 minuten beslaan; ook haar wederwaardigheden in de tram met de andere passagiers worden breed uitgemeten.
Anderzijds zijn haar gedachten, herinneringen, overwegingen, angsten (voor het verhoor door de Securitate) over de allergewoonste dingen en de allernaarste dingen onvoorstelbaar poëtisch en helder. Dit is een ongewone combinatie.

De roman leest niet heel makkelijk, ondanks de eenvoudige taal. Je moet er je aandacht goed bij houden, omdat Müller van de hak op de tak springt, terwijl het geheel prachtig samenhangt als een net, als het boodschappennet waarmee zij en de andere mensen in de stad (ik denk niet dat het de hoofdstad Boekarest is, maar een middelgrote provincieplaats) hun boodschappen doen. Dat net past zich bovendien aan aan de hoeveelheid spullen die het moet vervoeren.

Pas later, toen ik een beetje aan de enorme zwaarte en somberte gewend was, zag ik hoe poëtisch Müller schrijft, hoe zij haar motieven en thema’s aan elkaar relateert. Ook alle personages die erin voorkomen, krijgen een zo eigen karakter, vaak niet heel positief - men moet overleven in een mensonterende samenleving - maar wel heel authentiek. Daarom krijg je sympathie voor hen. Iedereen probeert er het beste van te maken in zeer moeilijke omstandigheden.

Niet een roman die zich snel ontvouwt, maar die wel onder de huid gaat zitten.

Roemenië is een tamelijk onbekend land voor mij, en natuurlijk wist ik wel dat mensen erg te lijden hadden onder het communisme van Nicolae Ceaușescu; deze roman dompelt je onder in dat lijden van die mensen, maar niet op een sociologische wijze.
Op de kaft staat ‘psychologische roman’, maar die typering zou ik direct terzijde schuiven.

In 2009 won Müller de Nobelprijs; een van de kenmerken die genoemd en geroemd werden, was: ‘Die met poëtische verdichting en prozaïsche zakelijkheid het landschap van de ontheemden optekent.’

Een absolute aanrader!