Vreemde schuldvraag

Laat ik maar beginnen met bevestigen dat John Boyne een fantastische schrijver is en blijft - hij had mij weer helemaal mee. Knap uitgewerkt verhaal, dat de lezer benieuwd houdt tot het einde toe. Met veel plezier gelezen!

Dat gezegd zijnde, vind ik het morele aspect van het boek niet erg geloofwaardig. Het hele boek door wordt Gretel medeverantwoordelijk gehouden voor de gruweldaden in het concentratiekamp waar haar vader commandant was. Maar… Gretel was… 12 jaar oud… Hoe ‘medeplichtig’ kan een 12-jarige zijn, denk ik dan?

Dat David, die zijn hele familie verloren heeft in Treblinka, Gretel als medeschuldig ziet, vind ik heel begrijpelijk. Dat de nazi-jagers van kort na de oorlog Gretel te pakken willen krijgen, kan ik ook nog begrijpen. Ten slotte hebben we het over een maatschappij waarin heel wat mensen verschrikkelijke dingen hebben meegemaakt en hele families uitgemoord werden door de nazi’s - het is begrijpelijk dat hun wraakgevoelens ook de ‘kinderen van’ omvatten.

Maar dat iederéén, ook een buurman anno 2022 die 0,0 betrokkenheid had bij WO II, ook de briljante historicus die haar man wordt (‘ik kan er niet aan doen, ondanks dit alles kan ik niet stoppen met van je te houden’), Gretel als medeplichtig beschouwt? Nee.

Verschillende argumenten voor Gretels medeplichtigheid worden aangehaald. Dat zij haar broertje heeft aangemoedigd om het kamp binnen te gaan. Dat ze niet geprotesteerd heeft tegen haar vader. Dat ze geen gevoel van afkeer had in het kamp. Maar alsjeblieft, we hebben het hier over een kind van 12 jaar oud… Dat is een leeftijd waarop je wel net iets van de wereld begint te begrijpen, maar je hersenen zijn totaal nog niet volledig ontwikkeld… Je bent helemaal gevormd door je ouders, je gelooft nog steeds ergens dat zij het altijd beter weten… Als je ouders zeggen dat dit alles normaal en goed is, dan geloof je dat toch als je 12 bent? Moeten we Gretel niet eerder zien als een kind in volle ontwikkeling, gemanipuleerd door een kwaadaardig systeem?

Ook het punt dat ze zich na de oorlog had moeten aangeven, en dat ze ‘had moeten sterven in een cel’, vind ik raar. Zouden de autoriteiten echt een proces gestart zijn om iemand te berechten die 12 was op het moment van de feiten? Ik denk dat dat juridisch een hele moeilijke wordt… Om nog maar te zwijgen over het feit dat ze ook niets ‘gedaan’ heeft - haar ‘schuld’ is dat ze de dochter van was… Maar ik heb nog nooit iemand veroordeeld weten worden omdat hij/zij het kind van een misdadiger was. Dus of zij in de cel had moeten belanden…?

Had ze zichzelf moeten aangeven zodat andere nazi’s opgespoord en gepakt hadden kunnen worden? Zoals bijvoorbeeld Kurt? Ja, dat waarschijnlijk wel. Dat zou een hele moeilijke stap geweest zijn, en zou haar gedwongen hebben uit de anonimiteit te treden. Ze zou inderdaad de headlines gehaald hebben en haar leven zou overschaduwd geweest zijn door haar verleden. In die optiek snap ik psychologisch ook dat ze dat niet gedaan heeft.

Maar eigenlijk is ze hoe dan ook echt wel gestraft geweest. Haar vader is opgehangen, ze heeft ongewild haar broertje aangezet tot de dood, haar moeder heeft zich verdronken in de alcohol, ze heeft repressie-trauma’s uit Frankrijk, ze heeft geen vrienden, ze haat zichzelf, ze voelt zich schuldig, ze heeft geen goede band met haar zoon, haar dochter weet niet dat ze haar dochter is… Gretel is wel degelijk gestraft voor wat ze eventueel gedaan mag hebben.

Dus ik vind het een heel mooi geschreven boek, en heel knap hoe beide verhaallijnen samenkomen. Alleen die schuldvraag… Blijf ik raar vinden.