De kunst van het wegdenken

Als de kleinkinderen bij opa en oma Kooijmans in de Amsterdamse Valeriusstraat op bezoek komen, zien ze daar een foto boven de schoorsteenmantel hangen. Ze wisten dat het een foto van oom Wim was en dat deze jong was gestorven maar hoe hij was gestorven bleef lang onduidelijk. Er werd niet over gesproken. Nog vreemder werd het toen zij er achter kwamen dat oom Wim was gefusilleerd door de Duitsers in 1943. Hij was dus een verzetsheld geweest waar men normaliter in de familie trots op zou moeten zijn. Waarom deze stilte.

In het boek vertelt de neef van Wim, historicus Luuc Kooijmans het verhaal achter het zwijgen in de familie. De vader van Wim, een autoritaire, rechtlijnige man, had al voor de oorlog de kant van de NSB gekozen en werd hierin gesteund door zijn vrouw. Ook een dochter koos openlijk voor het nationaalsocialisme. Andere kinderen steunden het verzet of waren nog te jong om te kiezen. De vader van de schrijver, Kees, werd zo door zijn vader in feite gedwongen lid te worden van de Jeugdstorm.

Wim was lid van de Inlichtingendienst en zorgde voor militaire informatie die aan de geallieerden moest worden doorgegeven. In 1942 wordt hij op 18-jarige leeftijd gearresteerd, zo ernstig gemarteld dat hij gehandicapt raakt, ter dood veroordeeld en in juli 1943 geëxecuteerd.

Aan de hand van brieven, documenten en gesprekken met vooral familieleden, heeft Kooijmans de enorme verdeeldheid in het gezin laten zien. De kinderen worden op school gepest, zij schamen zich voor de ouders bij wie regelmatig de NSB-vlag wordt uitgehangen. Bijzonder schrijnend is de houding van de vader tijdens de gevangenschap van Wim. “Vader was in staat om de nationaalsocialistische ideologie aan te hangen en toch het gevoel te behouden dat hij een goed christen was. Hij bezat de gave van het wegdenken”, schrijft Kooijmans hierover. Hoewel de vader waarschijnlijk ook hoopte dat zijn NSB-lidmaatschap zou voorkomen dat Wim de doodstraf kreeg. Toen die hoop vervloog, stortte zijn wereld in. Hij zegde zijn lidmaatschap en baan, die hij te danken had aan zijn overtuiging, op.

Helaas had dit nieuwe inzicht niet tot gevolg dat hij een vriendelijker mens werd. De wereld bleef om hem draaien en toen hij na de oorlog enige tijd in Amsterdam werd geïnterneerd zag hij zich vooral als slachtoffer. Zijn karakter heeft zeker bij een aantal van zijn negen kinderen diepe wonden geslagen waar zij de rest van hun leven onder hebben geleden.

Het boek heeft grote indruk op mij gemaakt hoewel, zeker in het begin, de vele details mij wat hebben gehinderd om in het verhaal te komen. Maar gaandeweg nam de beklemming toe en was het, zoals Ad van Liempt het in zijn recensie in de Volkskrant noemde:”Bij vlagen hartverscheurend”