FEODAAL OF REVOLUTIONAIR ?

Wandelend door Veenhuizen (Drenthe) – tussen de monumentale dienstwoningen en de (restanten van de voormalige) gevangenissen – danste de naam van Johannes van den Bosch (1780–1844) door mijn hoofd. Als oprichter van de Maatschappij van Weldadigheid drukte hij hier een onuitwisbaar stempel op het landschap. In Veenhuizen bevond zich zijn onvrije kolonie. Inmiddels maakt het gebied deel uit van het UNESCO-Werelderfgoed.
We bezochten de ‘Rode Pannen’ en raakten onder de indruk van de voormalige Extra Beveiligde Inrichting (EBI), die tegenwoordig in Vught is gevestigd. Pas later drong tot mij door dat de energieke Van den Bosch via zijn Maatschappij – in feite een vroeg voorbeeld van publiek-private samenwerking – een veel omvangrijker project ontwikkelde dan alleen Veenhuizen. Op school had ik daar weinig tot niets over gehoord.
Het begon in 1818 in het Drentse Frederiksoord met de Koloniën van Weldadigheid: proefkoloniën voor armen, die door arbeid in hun eigen onderhoud moesten leren voorzien. Van daaruit volgden onder meer de bedelaarskolonie in de Ommerschans en andere vestigingen, tot in de Zuidelijke Nederlanden.
Wie de boeken van Wil Schackmann leest, of de biografie van Angelie Sens, krijgt zicht op deze ‘volksverheffer in naam van de koning’. Dan wordt duidelijk dat de in Herwijnen (Gld.) geboren Van den Bosch een uitzonderlijk gedreven bestuurder was. Hij beperkte zich niet tot de binnenlandse kolonies, maar voerde in Nederlands-Indië het cultuurstelsel in en probeerde in Suriname de slavernij aan banden te leggen. Daarnaast bekleedde hij het ambt van minister van Koloniën en was hij lid van de Tweede Kamer.
Ik heb inmiddels veel over hem gelezen, maar één vraag blijft knagen: hebben we hier te maken met een paternalistische, bijna feodale heerser, of met een revolutionair hervormer? Ik ben er nog niet uit. Zeker is wel dat Johannes van den Bosch een markante plaats inneemt in onze vaderlandse geschiedenis.