'Alle malen zal ik wenen'

Het onzegbare toch gezegd…..een geweldige indrukwekkende verzameling getuigenissen. Eigenlijk passen hier alleen de woorden van Leo Vroman bij:
‘Kom vanavond met verhalen / hoe de oorlog is verdwenen / en herhaal ze honderd malen / alle malen zal ik wenen.’

Of de woorden van kampbewoners zelf.
Het zijn vooral de verhalen over het Sonderkommando die je koud om het hart grijpen. Miklos Nyiszli, Zalmen Gradowski, Wieslaw Kielar. Je kunt het soms bijna niet lezen, zo onvoorstelbaar wat deze mensen moesten doorstaan. Onbeschrijflijk. Primo Levi schrijft hierover: ‘de intrinsieke horreur van hun bestaan heeft aan alle getuigenissen een zekere terughouding opgelegd; daarom kan men er zich ook nu nog maar moeilijk een beeld van vormen wat het betekende maandenlang zulk werk te moeten doen’…..’ Als je dat werk moet doen, word je of de eerste dag gek, of je went eraan’. Enkele van deze Kommandoleden hebben hun verhalen in dagboekjes (losse briefjes soms) beschreven en in de omgeving van de crematoria van Auschwitz begraven voor ‘later’. In de hoop dat ze ooit na de oorlog gevonden zouden worden, wetend dat zijzelf het kamp niet levend zouden kunnen verlaten.
Er was de angst niet geloofd, niet begrepen te worden. Elie Wiesel: ‘Alleen wie Auschwitz heeft meegemaakt weet wat het was. Anderen zullen het nooit weten’.

De overlevenden blikken ook terug:
Paul Steinberg schrijft: ‘Maar nooit, werkelijk nooit, heb ik me van dat vorige bestaan kunnen losmaken. Ik heb geleefd en leef nog steeds in onwaardigheid. Ik ben er nooit in geslaagd mezelf schoon te wassen. Ik ben en blijf de passieve getuige van de dood van Philippe…’
Jean Améry dacht na de bevrijding aanvankelijk dat alles fundamenteel veranderd was maar raakte snel teleurgesteld. ‘ Als overlevenden en gevluchten naar Frankrijk terugkeerden en hun woningen opeisten, kwam het voor dat eenvoudige huismoeders met een rare mengeling van spijt en voldoening zeiden: Wel, wel! Daar zijn ze weer. Ze hebben ze ginds dus toch niet allemáál van kant gemaakt’. En terwijl men nog maar pas de massagraven van Joden aan het ontdekken was, ontstonden in Polen en Oekraïne antisemitische bewegingen.
En bijzonder wrang is dat sommige overlevenden het leven met hun herinneringen niet meer aankonden. Onder andere Tadeusz Borowski maakte zes jaar na de bevrijding een einde aan zijn leven.