Lübeck, stad waar de duivel zich thuis voelt.

De hoogzwangere Magdalena staat aan de oever van de rivier de Trave. Haar vliezen breken en ze springt in het donkere water haar dood tegemoet. Later wordt haar drijvend lichaam ontdekt, op haar buik een baby, een meisje. Ze leeft. Haar naam is Lucie. We schrijven 1908, zijn in Lübeck, Hanzestad in Noord-Duitsland. Een kleine eeuw later, 1992, Jessie, een norse tiener, wordt 18 jaar, ze woont in een schaftwagen bij een gezelschap punkers.
Dit is de rode draad uit het verhaal: we maken kennis met 4 generaties, te beginnen met de schilder Michel, vader van Lucie, via Christoph, haar man, Freya haar dochter en kleindochter Jessie. Ze wonen in een donker, vochtig achterhuis, te bereiken door een steegje op ‘doodskistbreedte’. Door hun levens krijgen we een beeld van de geschiedenis van Lübeck en uiteindelijk ook van Duitsland. Een woelige tijd, waar twee wereldoorlogen, hyperinflatie, nazisme, Jodenvervolging, en ten slotte neofascisme en vreemdelingenhaat aantonen dat de geschiedenis zich steeds herhaalt.

Tot zover de achterflap of het vereenvoudigde verkooppraatje.

Want het boek is meer dan een simpele familiekroniek, oneindig meer, het is een literair, poëtisch, fantastisch meesterwerk geworden.

Toch dit:
Het verhaal komt bij een eerste lezing vrij overrompelend binnen, mij nam het wat tijd voor ik grip kreeg op het verhaal, vandaar een paar kapstokjes:

• Het verhaal is erg anti-chronologisch door elkaar gehutseld, er wordt, soms vrij abrupt , van de ene verhaallijn naar de andere gesprongen, wat verwarrend overkomt. Vandaar is de stamboom aan het begin van het boek wel nuttig. Maar panikeer niet: de karakters en gebeurtenissen zijn erg consequent uitgebouwd, lees rustig het verhaal, geniet van de vele prachtige beschrijvingen en gaandeweg herken je de situaties wel. Dus, niet nodig om de detective te spelen en 500 nota’s te nemen, het komt goed, heus.

• Lübeck is prominent aanwezig, wordt gedetailleerd juist beschreven. De auteur, Svealena Kutschke, zelf geboren in Lübeck, is teruggegaan naar haar geboortestad en heeft er 6 maanden verbleven in een achterhuis. In Schiffergesellschaft at ik ooit zelf een vismenu (nee geen labskous). Ook zijn beroemde inwoner Thomas Mann is vermeld in het boek. Maar zeggen dat dit boek geïnspireerd is door de Buddenbrooks, is pure marketing.

• Buiten de, bijna, realistische uitgewerkte verhaallijnen van de hoofdpersonages, treden we ook binnen in de wereld van magie en fantasy, ( Germaanse)sagen en legenden. Zo is het niet abnormaal dat de geest van de gestorven Christoph op de sofa zit of de geschilderde beeltenis van Lucie haar ogen sluit. Een voorvader versteent geleidelijk, op zijn wangen groeien mosselen (af te wassen met zoet water, dit kunnen de zoutwater mosselen niet verdragen). Twee bekenden uit de contreien zou ik googelen: de Roggenbuk, monster uit de Trave aan wie jaarlijks een maagd geofferd wordt/werd en de onthoofde piraat Stortebeker.
  Siegfried en zijn draak maken eveneens hun opwachting, en de liefhebbers kunnen speculeren over de naamkeuzes: de Noorse Lucy en Freya of de prostituee Magdalena.
  Een bijzonder figuur is de Duivel. Groot, knap, zwart haar en zwarte baard, helblauwe ogen, gekleed in rokkostuum, afgewerkt met felrood gelakte nagels en lipstick. Vergeet wat je (denk te )weet over een duivel, deze duivel is een unieke schepping van de auteur. Zonder verder veel te verklappen: hij hoort bij Lübeck, heeft geen interactieve rol, is eerder aanwezig als een soort chroniqueur. Nuchtere zielen zullen waarschijnlijk veelvuldig vol ongeloof fronsen, ook bij de strapatsen van Lucie trouwens, maar, geloof me, laat de verbeelding toe en hij wordt je lieveling.

• Het verhaalt meandert tussen geschiedkundige feiten, waar exacte data bepaalde gebeurtenissen in herinnering brengen, en geschiedkundig 'weten': zowel Lucy als Freya zijn bestempeld als 'ontaarde 'moeders, de associatie met de "Entartete Kunst" uit de naziperiode ligt voor de hand. Zo evolueert de bedeesde, mislukte kunstenaar Christoph naar een fanatiek medewerker van de Gestapo. Hij ontwikkelt een gesofisticeerd kaartsysteem waar alle 'verdachten' minutieus worden in kaart gebracht. Joden, kunstenaars, communisten, maar ook buren, collega's, allen verklikt door na-ijverige, jaloerse lieden. Uit op wraak of louter winstbejag. Zijn vrouw Lucy heeft een onuitgesproken vermoeden van zijn activiteiten, ze gooit de verklikkersbriefjes weg of legt ze weken onder de koffiepot. Ook dochter Freya die zich bang onder tafel verstopt, hoort en ziet (het tafellaken is niet lang genoeg) teveel.,,
  We herkennen het: "Wir haben es nicht gewusst." Het verwoeste Duitsland likte na de Tweede Wereldoorlog zijn wonden, uniformen werden aan de haak gehangen en, met behulp van het Marshalplan, begon men eensgezind aan de heropbouw. Het was pas in 1958 dat de eerste aanklachten in Duitsland zelf tegen voormalige SS’ers vielen. De jongere generatie reageerde geschokt op de beelden uit de kampen en moesten ontdekken dat hun brave vader, nonkel, buur... een oorlogsverleden had. Een collectief schuldgevoel is geboren.
  Wat ik hier probeer mee te geven is dat het boek inhoudelijk niet steeds te begrijpen valt: het is door een Duitse auteur geschreven, met soms connotaties die we als buitenlander niet altijd (her)kennen.
  Het maakt dit boek boeiend, ook wel tot een uitdaging.

• Dood en vergaan, eenzaamheid, onmacht in relaties...het boek kan erg zwaar vallen. Het blijft fictie en een Monthy Python humor wordt veelvuldig gebruikt. Remember: het is fictie, geniet onbekommerd van de dubbele bodems en woordspelingen.

Tot slot nog een woordje over de unieke stijl van Kutschke. Haar beschrijvingen zijn erg visueel. Ik vermoed dat de schilder Michel en fotograaf Jürgen niet toevallig gekozen zijn, ze beschrijft namelijk erg plastisch, met veel kleur. Je ziet als het ware het verhaal voor je ogen geschilderd. Er komen zelfs twee hoofdstukken voorbij die als een filmscène zijn uitgeschreven.
Vol lof, bewondering ook ben ik voor haar scherpe observaties die ze vertaalt in een poëtische taal. Het is niet moeilijk een citatenboekje op te starten over de liefde, de dood, de eenzaamheid. Kortom, het leven.
Je merkt het: het boek klinkt niet eenvoudig, vraagt, nee verdient, een rustig leesmoment. Ik heb er erg van genoten, en ben heel enthousiast.
Het is een erg gelaagd boek: mijn gouden raad is dan ook dat je best kiest voor leesplezier, boven 'verstandelijk' lezen.

Dan zal dit pareltje zich ontvouwen in duizend kleuren, beloofd!