Een diepgaand portret dat je geduld op de proef stelt

Henry James portretteert in Portret van een dame Isabel Archer, een beeldschone en intelligente Amerikaanse die rond 1870 vanuit New York naar Engeland en Italië reist. Op dat oude continent moet zij een keuze maken tussen haar onafhankelijkheid of onderwerping aan de strikte maatschappelijke normen. In Engeland meent ze nog dat ze niemand verantwoording schuldig is, maar hoe dichter ze het historische hart van Europa nadert, hoe meer ze haar onafhankelijkheid opgeeft. James verkent motieven zoals vrijheid, zelfbeschikking, stabiliteit, verantwoordelijkheid, man/vrouwrollen, moraal en illusie door middel van een eindeloze stroom van gedachten en handelingen van Isabel.

Portret van een dame is een uitdaging voor onervaren lezers. De roman is tergend traag en kent veel reflectie en innerlijke overpeinzingen die saai of vermoeiend kunnen zijn. Bovendien is de schrijfstijl zwaar, ingewikkeld en moeilijk toegankelijk door de lange zinnen en abstracte taal.

Deze roman vraagt dus om geduld. Wie het boek langzaam en aandachtig leest wordt beloond met uiterst rijk, verfijnd, elegant en precies proza. De dialogen barsten van de onderliggende betekenissen en sociale spanning. James toont hoe subtiele vormen van macht en manipulatie vrijheid kunnen ondermijnen. Bovendien geeft hij een diepgaande en genuanceerde psychologische karakterisering van de mentale ontwikkeling van Isabel.

James maakt veel en effectief gebruik van de ellips (een sprong in de tijd) als stijlfiguur. Belangrijke gebeurtenissen, zoals wanneer Isabel toegeeft aan sociale druk, slaat hij dan over. Daardoor heeft de lezer geen toegang meer tot Isabels overpeinzingen op die momenten. De lezer reconstrueert deze gebeurtenissen en Isabels overpeinzingen aan de hand van latere dialogen.

Hoewel Portret van een dame in 1881 werd gepubliceerd blijven zijn motieven actueel. Een meesterlijke roman voor ervaren lezers die van ambiguïteit en psychologische diepgang houden.