Zinnelijke en gruwelijke fantasieën

Geslaagd idee, in het Jeroen Bosch-jubileumjaar schrijvers inspiratie op te laten doen via Nieuwe lusten. Jamal Ouariachi, Maartje Wortel, Hanna Bervoets, P.F. Thomese, Arnon Grunberg, Adriaan van Dis - meer dan 20 schrijvers leverden verhalen aan, gebaseerd op het beroemde drieluik met de enge wezens.

Hoe zit het ook al weer met het schilderij dat het Madrileense Prado niet wilde uitlenen? Links zie je Adam en Eva die de opdracht krijgen van de Schepper vooral veel nageslacht te produceren. Op het middenpaneel is de wereld bevolkt met badende vrouwen, om hen heen mannen vervuld van lust, ontuchtige fantasiebeesten, rotzooiende stellen... Dat loopt niet goed af. Rechts zien we een voorovergebukt boommens waarin drankzuchtigen heulen met monsterlijke duivels. Een helse uil op een kakstoel vreet zondigen op. Prachtig en angstaanjagend tegelijk. Je blíjft kijken. En dat geschilderd rond 1510.

Jamal Ouariachi vergroot in 'Come Together' Bosch’ beeld van een gespietste man op het middenpaneel uit tot een wraakfantasie: Esmeralda’s datingpartner probeert na een film over Pasolini’s orgiën (met beelden die verdacht veel lijken op een bepaald schilderij) een paar wreedheden op haar uit. Dan keert ze de rollen om. Samensteller H.M. van den Brink schreef het morbide 'Imprimatura' waarin giftig loodwit - een van de verfsoorten die Bosch gebruikte - door huisschilder Faber wordt ingezet om zich te wreken op een nare opdrachtgever.

Wie de sfeer van het schilderij goed heeft aangevoeld is Maartje Wortel. Zij draagt met 'Het verlies past in een hand' een spookachtig verhaal bij waarin Valerie ziet hoe haar Titus vogels loslaat om makkelijker grenzen in hun relatie te overschrijden. Grenzen overschrijden, daar weet Valerie wel weg mee. Net als Karin Amatmoekrim in 'Om haar te bezitten'. Zonde en boete inspireerden Christiaan Weijts. Hij laat een man op de koffie komen die zich door zijn lust heeft laten leiden als een vrouw hem aanbiedt in natura te betalen voor de schade bij een aanrijding. Bij Annelies Verbeke is het begeerte naar elkaars partner in een vriendengroep die leidt tot een orgie, waarna het slecht afloopt.

Anderen lijken het thema wat breder te hebben geïnterpreteerd: Hanna Bervoets nam een zeemeermin als uitgangspunt; J.H. Dautzenberg het gefoezel en gerotzooi, Nelleke Noordervliet de flagellanten die rijkelijk over het doek zijn uitgestrooid. Willem Jan Otten heeft het woord essays uit de opdracht stond strikter uitgelegd en verdiept zich in de bedoelingen van Bosch. Een aarde die van de kerk plat moest zijn, beeldt de kunstenaar stiekem af als bol, en zo gaat het maar door met de diepere betekenissen en visuele vondsten. De lezer kan even op adem komen na al die gruwelijke fantasieën.

Een interactieve versie van het schilderij in het Bredase Moti-museum, een boek, animaties van de verhalen… Veel en veel spannender dan de obligate tentoonstelling-met-catalogus. Geslaagd experiment dus, zo’n thematisch werk waarin short story writers in ons taalgebied laten zien wat ze kunnen. Mooi verzorgd uitgegeven door uitgeverij De Geus, met een kleurenafbeelding van het fameuze schilderij op de binnenzijde. Niet schrikken van de omslag, de sprekende slang met knalrode lippen en roze tong ziet er wel érg griezelig uit.