Zwanenzang

“Het einde van Erna Ankersmit” is een roman over ouder worden en het ermee gepaard gaande verlies van autonomie. Ook geeft Anna Enquist een inkijkje in haar schrijfproces. En tegelijkertijd is het een beetje een spionageverhaal met een snuf maatschappijkritiek. Per saldo helaas niet heel erg geslaagd.
Het begint al op de achterflap. “Het moet een misverstand zijn dat op een donkergrijze middag een thuiszorgmedewerkster aanbelt bij de oude, nukkige Erna Ankersmit.” Donkergrijze middag. Pff, dan heb je als lezer al zo’n donkerbruin vermoeden dat er stilistisch weinig te genieten zal zijn. Als dan ook het verhaaltje nogal dun en ongeloofwaardig is, en de dialogen bij tijd en wijle houterig, dan realiseert de lezer zich dat hij niet het beste boek van Enquist in handen heeft.
Het basisgegeven is niet onaardig. Een hoogbejaarde, alleenstaande en wat eenzelvige schrijfster, Erna Ankersmit, wordt ongevraagd bezocht door een nieuwbakken thuiszorgmedewerkster, Vronie geheten. Erna wil niets van thuiszorg weten, heeft dat ook niet nodig, maar noodt Vronie binnen als net op het moment dat zij aanbelt een hevig noodweer losbarst. Er ontstaat langzaam een vriendschap tussen die twee, die ertoe leidt dat ze uiteindelijk een meerdaagse wandeltocht langs de Muur van Hadrianus gaan maken (waarbij die muur – grotendeels ingestort, met hier en daar een fier overeind gebleven toren – een aardig, zij het ietwat voor de hand liggend symbool is voor de aftakeling waarmee de ouderdom gepaard gaat, net als de legendarische oude esdoorn die enkele jaren geleden door vandalen werd omgezaagd).
Aardig is ook hoe protagonist Erna Ankersmit – die als schrijversnaam Erna Anker hanteert, hetgeen natuurlijk een semi-anagram van Anna Enquist is – een inkijkje geeft in Enquists schrijfproces, én laat zien hoe het schrijven ook een instrument is om greep te houden op de werkelijkheid en een daad van autonomie. Ondertussen beklaagt ze zich dat ze door haar leeftijd niet meer meetelt, niet meer gevraagd wordt voor literaire jury’s of letterkundige bestuursfuncties.
Die kant van de roman is zeker geslaagd. Minder overtuigend zijn het maatschappijkritische deel van het verhaal en de spionage-achtige ontwikkelingen.
Thuiszorgmedewerkster Vronie is net begonnen in dit beroep omdat haar vorige baan als administrator van een orkest eindigde. Door bezuinigingen op de culturele sector hield het orkest op te bestaan. Haar man Thomas, slavist, dreigt zijn baan te verliezen, omdat de hele vakgroep wordt opgeheven. In een lange, houterige dialoog beklagen Vronie en Thomas zich over deze culturele teloorgang, én over de werkdruk en onderbetaling van zorgmedewerkers.
Vervolgens wordt het plot onwaarschijnlijk en gezocht. Slavist Thomas blijkt tijdens zijn studie met zijn docent meegereisd te zijn naar de voormalige Sovjet-Unie om hem te assisteren met het in kaart brengen van Slavische talen of dialecten. Die docent was de echtgenoot van schrijfster Ankersmit. Lang geleden kwam hij op raadselachtige wijze om het leven toen hij met zijn auto tegen een muur reed op een plek waar hij niets te zoeken had.
Om niet af te wachten tot hij wordt ontslagen, besluit Thomas als slavist te solliciteren bij de nationale inlichtingendienst. Daar stuit hij in de archieven (waar hij eigenlijk niets te zoeken heeft) op informatie over zijn voormalige docent slash echtgenoot van Erna. Ondanks zijn geheimhoudingsplicht vertelt hij hierover aan Vronie, vlak voordat zij met Erna de wandeltocht langs de Muur van Hadrianus gaat maken. Zij wordt daarmee voor een dilemma gesteld: moet ze dit aan Erna vertellen of niet? En wat als ze zich per ongeluk verspreekt hierover?
Het verhaal neemt daarna een nog ongeloofwaardiger wending, die we hier uit spoiler overwegingen niet uit de doeken zullen doen.
Zo zakt Het einde van Erna Ankersmit af naar een wat bedenkelijk niveau. Als dit de laatste roman van Anna Enquist is, is het een slotstuk dat geen recht doet aan haar imposante oeuvre.