Een toegewijde vrouw

Maksim Gorki, het pseudoniem van Aleksej Maksimovitsj Pesjkov (1868-1936), staat voor: de Grootste Bittere. Gorki was overtuigd socialist en goed bevriend met Lenin. Toch veroordeelde hij de revolutie die in 1917 leidde tot de Sovjet-Unie, omdat hij vond dat de arbeidersklasse daar niet op vooruitging.
De Moeder verscheen in 1907. De toonzetting weerspiegelt de politieke ideeën van Gorki. De dialogen en de redevoeringen herbergen een didactisch element, een poging tot ‘verheffing van het volk’ misschien wel.

Het is eind 19e eeuw. De mannen uit het dorp werken zes dagen per week in de fabriek aan de rand van het dorp. Hun weekend vullen ze met veel drinken en hun onvrede reageren ze af op hun vrouwen en kinderen. Huiselijk geweld is zo gewoon, dat er niet eens een term voor bestaat.
Soms komen er mensen uit de stad naar het dorp, revolutionairen. Zij werken in de fabriek, vooral met het doel de collega’s voor te houden dat ze hun leven kunnen verbeteren door zich aan te sluiten. Maar de mensen in het dorp zijn bang dat verandering verslechtering zal betekenen.
Als Vlásov, bankwerker en een van de sterkste mannen van het dorp, sterft, komt er voor Pelagéja Nílovna Vlásova en haar zoon Pavel een einde aan jaren van huiselijk geweld. Pavel wordt kostwinner. Hij werkt in de fabriek en doet in het weekend mee met de andere mannen in het dorp. Maar hij kan niet goed tegen drank en is dagen ziek. Het duurt niet lang of Pavel gaat op zijn vrije zondagen naar de stad. Hij komt terug met boeken, die hij leest met de gordijnen dicht, omdat ze verboden zijn. Van lieverlee komen er op zaterdagavond steeds vaker mensen uit de stad naar het huisje van de moeder. Ze discussiëren met elkaar over de wereldorde die hen voor ogen staat - vrijheid, gelijkheid - en voelen zich verbonden met hun broeders in andere landen. Binnen de fabriek verspreiden ze pamfletten met hun boodschap.
De moeder schrikt als ze hoort dat de bezoekers socialisten zijn. Socialisten (nihilisten) hadden immers de tsaar vermoord (Alexander II in 1881) en de beweging is verboden. Bovendien botst de goddeloosheid met de overtuiging van deze diep-gelovige vrouw. Toch wordt ze geraakt door de vriendelijke oprechtheid van Pavel en zijn vrienden en langzamerhand raakt ze overtuigd van hun ideeën. Als Pavel wordt gearresteerd, besluit zij zich actief in te zetten voor de beweging. Aanvankelijk smokkelt ze pamfletten de fabriek binnen, maar gaandeweg vervult de moeder een steeds belangrijker rol in de verspreiding van de boodschap. Totdat de beweging met harde hand wordt neergeslagen.

Zonder al te uitgebreide, minutieuze beschrijvingen weet Gorki een goed beeld te schetsen van de omstandigheden. De bittere kou op het Russissche platteland, de armoedige behuizing van arbeiders in tegenstelling tot de rijkdom van de bourgeoisie. Ook het verschil tussen de intelligentsia, vaak van goeden huize, en de stem van mensen uit de arbeidersklasse, zoals Pavel komt goed naar voren. De alwetende verteller schetst de gebeurtenissen grotendeels vanuit het perspectief van de moeder. Het beeld van een gouden, vreedzame toekomst en haar zoon Pavel als de nieuwe Messias, krijgt in het hoofd van deze diep-gelovige vrouw steeds meer vorm. De parallellen met de bijbelse Maria en haar zoon Jezus Christus kunnen de lezer niet ontgaan. Het opvoedkundige aspect is ruim honderd jaar later iets te veel van het goede, maar De moeder blijft een lezenswaardig verhaal over de opkomst van het socialisme.