Natrillen in hoofd en hart

Laxness weeft een betoverend verhaal aan de rand van Reykjavík op de rand van een snel moderniserende maatschappij, ergens tussen de eerst en tweede WO. De eerste zin zet je al op scherp: “Een wijs man heeft ooit gezegd dat behalve het verlies van een moeder er niets gezonder is voor een kind dan het verlies van zijn vader.” En een van de eerste hoofdstukken is echt grandioos, over de prijs van een bijbel. Sinds de allereerste bijbel staat de prijs van het heilige boek al vast en die staat ook afgedrukt op de eerste pagina: 1 koe, en wel eentje die in de herfst kalft. Of zes ongeschoren, drachtige ooien, dat mag ook. Op een dag wordt het dorp bezocht door Thord de Doper, een reizende prediker die ook bijbels verkoopt. De prijs van zijn bijbel (‘in priegellettertjes op velletjes pleepapier’) is 75 öre. En dat is natuurlijk ongehoord: da’s nog niet eens de waarde van een halve kip! Wat een heerlijk hoofdstuk om te lezen.

Dit verhaal is een dagboek van een plaats en het portret van een lang vervlogen generatie, in een tijd waarin Reykjavík slechts uit een stel huizen bestond die werden bewoond door boeren en vissers. De jongen Alfgrímur groeit op bij zijn opa Björn van de Hellinghut en wordt daarbij omringd door eigenaardige mensen en geheimzinnige sagen. Er is een klok waarin hij de eeuwigheid ontdekt en een raam zo klein dat je maar één grassprietje en één ster kunt zien. Alfgrim wil zanger worden en droomt over die ene zuivere noot. Een klein universum en door de bijna poëtische schrijfstijl toch zo groots! Bijvoorbeeld “Een wijs man heeft ooit gezegd dat behalve het verlies van een moeder er niets gezonder is voor een kind dan het verlies van zijn vader.”
De pure schoonheid en tegelijk vervreemde eigenaardigheid van dit leven wordt gevangen in perfect gepitchte humor en fijnzinnige gevoeligheid. Die humor doordringt alles, bijna. Schiet je als lezer zo nu en dan hardop in de lach door een verrassende zin of anekdote, uiteindelijk resteert een zacht verdriet en een overweldigende sympathie voor de personages.

Wat maakt Laxness voor mij zo bijzonder? Kan ik dat al zeggen na twee boeken? Ik doe een poging. Ik maak kennis met een wereld die ik nog nergens anders ben tegengekomen. Maar het zit hem vooral in een soort gezond verstand met droevige tragikomische humor en een bijna etherisch medeleven dat nooit oververhit raakt. Laxness boeken zou ik willen omschrijven als ‘stille verhalen’ die nog lang natrillen in je hoofd en je hart.