Wanneer denken niet genoeg is

Ik las eerst het boek 'Zaterdag' van Ian McEwan waarin we een dag in het hoofd zitten van een succesvolle neurochirurg, wel driehonderd bladzijden lang! Het lange epigram in dat boek is een alinea uit 'Herzog' van Saul Bellow. En dat was de aanleiding om ook 'Herzog' te lezen. Of hoe het ene boek naar het andere leidt.

Herzog is geen boek voor wie houdt van snelle, eenvoudige verhalen. Ik kan mij voorstellen dat sommige lezers het na honderd pagina’s gefrustreerd wegleggen. Grommend, tandenknarsend: 'niets voor mij dit boek'. Maar wie doorzet, ontdekt een juweel. Dit is een roman vol humor, filosofie, tragiek én hoop. Verpakt in heel mooie, meesterlijke zinnen. Uitstekend vertaalwerk dus van Mischa De Vreede wanneer dat in een vertaling overeind blijft! Ook in de brieven blijft de tragikomische toon, het scherpe en absurde, voelbaar. Wat toch noodzakelijk is voor de beleving van het lezen van dit boek.

Vanaf de eerste pagina’s word je meegezogen in het verwarde hoofd van professor Mozes E. Herzog. Hij is zevenenveertig, reeds eenmaal gescheiden en nu heeft zijn tweede vrouw, Madeleine, de wens uitgesproken te scheiden. Zij is een manipulatieve vrouw die hem financieel heeft uitgekleed en er vandoor is gegaan met zijn beste vriend. Herzog's wereld stort in; hij stort in en vanuit zijn vervallen huis in Berkshire schrijft hij brieven ; het huis is net zo vervallen als zijn geest - aan tientallen mensen - bekenden, onbekenden, beroemdheden, levenden en zelfs doden. Geen enkele brief verstuurt hij. Het lijkt alsof hij in oorlog is met de wereld, maar in werkelijkheid voert hij een strijd met zichzelf. De brieven zijn verward, absurd, tragisch en komisch tegelijk.

Hij wil vooral weer grip krijgen; grip op zijn gedachten en gevoelens. Daarom begint hij pathologisch, manisch, brieven te schrijven, te denken, te analyseren. Grip krijgen door te schrijven, door te analyseren, maar dat werkt niet. Maar achter die brieven schuilt een man die een balans opmaakt, zoekend naar betekenis.

Herzog laat zien dat ratio en filosofie niet altijd een reddingsboei zijn. Integendeel, ze kunnen ons soms nog dieper in de maalstroom trekken, omdat we proberen alles te verklaren en te beheersen, terwijl emoties zich daar niet aan houden.


HET HUIS IN BERKSHIRE ALS METAFOOR

Eén van de krachtigste beelden in het boek is toch wel het vervallen huis in Berkshire. De beschrijvingen ervan zijn indrukwekkend! Het weerspiegelt zijn innerlijke chaos en verval. Zijn geestelijke toestand wordt in de toestand van het huis fysiek gemaakt. Het staat ook symbool voor een maatschappij in de jaren zestig en zeventig die zijn vaste waarden, zijn fundamenten ziet afbrokkelen. Gezinsmodellen, religieuze autoriteit en vaste sociale rollen kwamen toen sterk onder druk te staan door een toenemende secularisering en emancipatie. Er was politieke en sociale onrust. Burgerrechtenbewegingen, Vietnamprotesten, feminisme, studentenrevoltes - veel breuken met het oude. Ook was er existentiële onzekerheid. Vooral na WOII en in de Koude Oorlog leefde een gevoel van dreiging, absurditeit. Sommigen beschreven het als een moreel en cultureel 'verval'.


DE KWETSBAARHEID VAN INTELLIGENTIE

Dat zelfs academisch geschoolde mensen zoals Herzog (Herzog betekent 'hertog' in het Duits) een diepe crisis kunnen doormaken, is een van de centrale ideeën van het boek. Hij is een intellectueel, maar zijn kennis biedt geen bescherming tegen existentiële pijn. Menselijk, heel herkenbaar.
Intelligente mensen - en vooral mensen die gewend zijn om al veel in hun hoofd te zitten -zoals Herzog - hebben vaak een sterke neiging om problemen cognitief op te lossen. Dat werkt goed bij rationele vraagstukken, maar bij emotionele pijn kan het juist averechts werken.
Denken en redeneren geven een gevoel van grip. Bij moeilijke emoties kan dat verleidelijk zijn, maar emoties laten zich niet wegredeneren.
Er bestaat ook het risico op 'overdenken'. Hoe intelligenter iemand is, hoe meer hij of zij geneigd kan zijn om eindeloos te analyseren, wat leidt tot piekeren in plaats van verwerking.
Door alles te rationaliseren, kan men afstand nemen van pijnlijke gevoelens, maar dat vertraagt vaak het helingsproces.

Herzog is daar een schoolvoorbeeld van: hij schrijft briljante brieven, vol filosofische inzichten, maar blijft gevangen in zijn chaos. Zijn intellect is geen reddingsboei, maar eerder zelfs een extra gewicht.

Herzog is een prachtig voorbeeld van hoe intellectuele kracht niet hetzelfde is als emotionele veerkracht.

IS ER NOG HOOP VOOR HERZOG?

Hoewel het boek over een mislukt leven gaat (in het hoofd van het hoofdpersonage wel te verstaan) is er hoop. Op het einde van het boek stopt hij met brieven schrijven.

"Op het ogenblik had hij voor niemand een bericht. Niets. Geen woord meer." Ik las het als een teken van herstel: hij voelt niet langer de behoefte om alles te rationaliseren of te rechtvaardigen. Hij kiest voor stilte en aanwezigheid, een stap richting innerlijke rust.