Een 180 jaar oude hoax

‘The unparalleled adventure of one Hans Phaall’ gaat – dat maakt de titel wel duidelijk – over ene Hans Phaall (later door Poe gewijzigd in Pfaall). Op een goede dag doemt boven het marktplein van Rotterdam een grote luchtballon op, gemaakt van krantenpapier. Toevallig is er op die dag een grote menigte aanwezig, met onder hen ook burgemeester Superbus Von Underduk, en zij zijn allen ooggetuigen. De ballon heeft de vorm van een omgekeerde zotskap, en hierin herkent Grettel Pfaall de hoed van haar echtgenoot. Hij verdween vijf jaar eerder spoorloos, samen met drie compagnons. De ballon daalt voldoende opdat de inzittende – een klein, vreemd ogend mannetje – een pakket kan laten zakken in handen van de burgemeester. Bij opening blijkt het pakket brieven te bevatten, geschreven door Hans Pfaall en gericht aan de burgemeester. In de brieven schrijft Pfaall het relaas neer van een ballonvaart die hij ondernam … naar de maan.

Poe schreef deze novelle in 1835. Qua stijl en inhoud doet het verhaal erg denken aan de wetenschappelijke fictie die Jules Verne schreef. Het lezen van ‘The unparalleled adventure of one Hans Phaall’ brengt voor diegenen die de boeken lazen onvermijdelijk herinneringen naar boven aan ‘20.000 mijlen onder zee’ van Verne, of aan 'Reis naar de maan', en natuurlijk ook aan ‘Vijf weken in een luchtballon’. De wetenschappelijke stijl van Verne, waarbij hij soms eerder les lijkt te geven dan fictie schrijft, komt ook een aantal keer in dit verhaal van Poe naar boven.

Wat bij het lezen van dit verhaal opvalt, is niet zozeer de fantasie van Poe. Die is er, maar meer dan dat wordt de lezer van nu erop gewezen dat onze voorouders 180 jaar geleden meer wisten dan wij soms denken. Uiteraard heeft Poe zich wetenschappelijke vrijheden gepermitteerd om leemten op te vullen, net zoals dat met moderne sciencefiction het geval is. Maar toch blijkt dat de kennis van onze planeet en van de maan, groter was dan men zou denken. Alleen daarom al is het verkwikkend om dit verhaal te lezen. Wat niet wegneemt dat het ook wel om andere redenen nog goed leesbaar is. Het heeft natuurlijk de leeftijd wat tegen. De schrijfstijl is daarom wat oubollig en langdradig, daar moet men tegen kunnen. Het verhaal wordt grotendeels gebracht als een dagboek van de reis, zoals we opnieuw ook terugvinden in werken van Jules Verne. Omdat er dagen zijn waarop er niet echt veel gebeurt, kent het verhaal dan ook zijn hoogten en zijn laagten. Het middelt in zijn geheel uit naar 'goed' zonder meer.

In deze moderne tijden van internet en ‘Fake news’, is het begrip hoax amper nog voor iemand onbekend. Dit verhaal toont op amusante wijze aan dat het begrip ook reeds in 1835 bekend was.