Mens in een binaire samenleving?

Dit boek heeft een aantrekkelijke cover. Alle hoofdpersonen uit het boek staan er op en voordat het verhaal begint worden ze ook nog een voor een voorgesteld aan de lezer. Het zijn drie robots en Emma, de "laatste mens". De hoofdstukken hebben binaire cijfers, deze worden op bladzijde 13 uitgelegd.
Een van de robots, XR_935, vertelt het verhaal. Hij begint bij het begin, de dag dat hij online kwam (want hij is natuurlijk gewoon opgeladen, niet geboren...) Heel consequent wordt de wereld, zijn familie, zijn werk en zijn levenspatroon in robot-termen verklaard en beleefd. XR_935 is een "intelligente" robot. Hij is voorzien van een uitgebreide database, waarin hij razendsnel informatie kan raadplegen en aanwenden.

Toch begint het boek beklemmend:
'De wereld is een stuk beter af zonder mensen. Eerst leken ze nog heel nuttig. (...) Maar ergens onderweg zijn ze verdwaald. Hun goede ideeën werden slechte. Hun fouten stapelden zich op. Ze lieten ons geen andere keuze.'
Het blijkt dat de robots 30 jaar daarvoor de macht hebben overgenomen en de mensheid hebben geëlimineerd. Althans, dat wordt steeds herhaald door de Pres1dent.
Maar dan staat ineens Emma voor zijn neus. En ze is net zo oud als XR_935, dus geboren nadat de robots de macht hadden overgenomen.
Hoe kan dit?

Bacon beschrijft knap wat de ontmoeting met Emma doet bij de robot. Door zijn binaire intelligentie kan hij zelf tot conclusies komen. Zijn eerste conclusie: Emma is een mens, maar de mens is uitgestorven, dus kan het geen mens zijn. Een mens kan niet tegelijkertijd geen mens zijn, tenzij het een paradox is. Emma is dus een paradox.
XR_935 legt veel uit over zijn manier van "denken"; machinale breinen verdelen alles in twee categorieën: nul en een. De associatie met zwart-wit denken ligt voor de hand.

Emma voldoet aan geen enkele kwalificatie die hij kent van een mens.
Emma vertelt waar ze vandaan komt en heeft hulp nodig. Er blijken toch nog mensen te bestaan! XR_935 en zijn twee collega-robots besluiten haar te helpen, ook al hebben ze nog nooit iets buiten hun boekje gedaan, laat staan voor een mens.
De rest van het boek gaat over de tocht die ze maken om Emma te helpen. Het is een tocht vol onzekerheden en gevaren. Maar XR_935 is niet voor niets een lerende robot. Het gaat steeds beter. Aan het einde van het boek concludeert hij dat mensen niet ingedeeld kunnen worden in twee categorieën, omdat ze veel dingen tegelijk zijn. Ze zijn boos/blij/kwaad/goed/ijdel/nederig/hebberig/gul/wreed/vriendelijk en nog veel meer.
Dat verworven inzicht zet de deur open naar een hoopvol einde.

In andere recensie zag ik de vergelijking met "De wilde robot" van Peter Brown. Ik moest bij het lezen ook terugdenken aan dat boek, vooral omdat het, net als De wilde robot, vanuit een robot is verteld. Maar anders dan in het boek van Brown, speelt de natuur niet zo'n grote rol in De laatste mens. Het is meer een dystopisch verhaal dat duidelijk maakt dat alles niet zo zwart-wit is als het wordt afgeschilderd. Robots hebben hun kwaliteiten, maar mensen ook. Het een sluit het ander niet uit. Sterker nog, ze hebben elkaar nodig.

Leuk, consequent uitgewerkt thema voor liefhebbers van science fiction en computers/robots vanaf 10 jaar.