Lezersrecensie
Magisch-realistisch Lissabon anno 1936
Lissabon, 1936. Ricardo Reis, arts en dichter, is einde 1935 teruggekeerd uit Rio de Janeiro (Brazilië), waar hij 16 jaar verbleven heeft. Hij neemt zijn intrek in Hotel Bragança in de Rua do Alecrim. Salvador, een loslippige gerant met grote ogen, scherpe oren en een lange neus bekommert zich om de gasten. Het attente kamermeisje Lydia brengt ontbijt op bed. Alleen ontbijt? Enkel kamermeisje? En wat doet die mooie jonge dame, Marcenda, daar alleen in het gezelschap van haar vader? Ricardo slaapt veel, dicht weinig en werkt niet. Liever leest hij kranten, ontmoet mensen of loopt zijn neus achterna in de stad.
Hij ziet een ander Lissabon dan hetgeen hij verliet in 1919! “Veel vooruitgang geboekt,” jubelen aanhangers van Antonio Salazar, wiens Estado Novo (1) ten volle tot ontwikkeling is gekomen. Gekleurde krantenartikelen, oppositie die de kop wordt ingedrukt en een alomtegenwoordig verkliksysteem voor wie de andere kant bekijkt…
Hitler is in Duitsland aan de macht, Mussolini regeert Italië. In Spanje wint links onverwacht de verkiezingen… Portugal kiest officieel geen partij. Welke rol speelt het land onofficieel?
Op welke manier beweegt Ricardo zich in deze maalstroom van de geschiedenis? Hoe staan de mensen rondom hem tegenover deze nieuwkomer die uit Brazilië kwam aanwaaien? Welke gevoelens heeft hij? Welke ondeugden? Slaagt hij erin om enkel toeschouwer te blijven?
“Het jaar van de dood van Ricardo Reis” neemt de lezer mee naar Lissabon anno 1936, waar de geest van de pas overleden Fernando Pessoa nog ronddwaalt. Pessoa, één van Portugals belangrijkste auteurs, creëerde tijdens zijn leven een aantal alter-ego’s. Ricardo Reis is er één van. José Saramago (1922-2010, Nobelprijswinnaar 1998) laat in deze roman de “andere ik” van de overleden Pessoa verder leven. Het is een merkwaardige magisch-realistische setting, waarin Pessoa zelf alsnog tegenwoordig is. Hoewel, niet meer voor iedereen zichtbaar en langzaam uitdovend…
Ricardo Reis heeft van zijn maker Pessoa een uitgesproken karakter meegekregen. Daar gaat Saramago mee aan de slag. Het Portugal van de jaren 1930 leent zich daar uitstekend toe. Ricardo heeft het immers in zich om het leven van een afstand te bekijken. En reken maar, er is wat te bezien! De Estado Novo (1) staat stevig op de rails, Portugals leider Salazar wordt geprezen in de pers en in meerdere andere Europese landen komen autocratische regimes tot wasdom. Stoïcijns - zoals hij door Pessoa geaard is - slaat Ricardo de ontwikkelingen gade. Daarenboven speelt Saramago met verschillende gradaties van waarheid, verdichting, vertekening en leugens.
Deze roman zit boordevol metaforen. Waarom ruikt geheim agent Victor aanvankelijk sterk naar uien en neemt die geur later af? Waarom is de linkerhand van Marcenda verlamd en niet haar rechter? Waarom komt Ricardo op het Alto de Santa Catarina in Lissabon terecht? … Het zijn schijnbaar terloopse locaties, eigenschappen of constateringen die passen in de ontwikkeling van het verhaal en tegelijk een dubbele bodem in zich dragen. Ze zijn door Saramago niet toevallig gekozen, worden niet expliciet verklaard en krijgen betekenis door de context van de roman. Voor wie ze ontdekt zijn het gerechtjes uit de keuken van de schrijvende chef. Voor anderen blijven het leuke details. Ik zou er niets op durven verwedden dat ik ze allemaal heb kunnen proeven... Ze maken deel uit van het literaire handelsmerk van de auteur. Want, zo schreef hij elders, “de metafoor is altijd de beste manier om de dingen te verklaren” (2). Eveneens behoren de paginalange tekstblokken met veel zijsprongen, ironie, overpeinzingen, benadrukt absurdisme, ingebakken dialogen en geen andere leestekens dan komma’s en punten tot zijn literaire handtekening. En met Lydia is eens te meer een aandoenlijke “kleine man” (ditmaal een vrouw (3)) neergezet, die niettemin toch groots kan zijn.
Deze roman werd voor het eerst gepubliceerd in Portugal in 1984. “De weduwe” (1947), “Opgestaan van de grond” (1980) (4) en “Memoriaal van het klooster” (1982) waren reeds verschenen. Harrie Lemmens zorgde voor de schitterende vertaling in 1999.
“Het jaar van de dood van Ricardo Reis” is een nogal abstracte titel. Zeker in het begin is het niet zo duidelijk wat je als lezer kan verwachten. Even doorzetten. Gaandeweg neemt het boek je mee naar een persoonlijke geschiedenis tijdens de jaren waarin Portugals heersers – te midden van andere autoritaire regimes - toonaangevend waren in Europa. Of er in elk geval zelf zo over dachten.
(1) Estado novo: autoritair regime onder leiding van Salazar, geïnstalleerd in Portugal in 1933.
(2) Zie: Jose Saramago (2000, 2de druk). “Alle namen”.
(3) Net als de onvergetelijke Blimunda in “Memoriaal van het klooster”.
(4) “Het oerboek van zijn stijl”, waarin hij de stijlelementen die zijn werk karakteriseren (hierboven vermeld als literaire handtekening) voor het eerst tot uiting bracht.
*****
Toegevoegd aan mijn lijst "Portugal": Literatuur van Portugese auteurs of van niet-Portugese schrijvers waarin Portugal een belangrijke rol speelt.
Hij ziet een ander Lissabon dan hetgeen hij verliet in 1919! “Veel vooruitgang geboekt,” jubelen aanhangers van Antonio Salazar, wiens Estado Novo (1) ten volle tot ontwikkeling is gekomen. Gekleurde krantenartikelen, oppositie die de kop wordt ingedrukt en een alomtegenwoordig verkliksysteem voor wie de andere kant bekijkt…
Hitler is in Duitsland aan de macht, Mussolini regeert Italië. In Spanje wint links onverwacht de verkiezingen… Portugal kiest officieel geen partij. Welke rol speelt het land onofficieel?
Op welke manier beweegt Ricardo zich in deze maalstroom van de geschiedenis? Hoe staan de mensen rondom hem tegenover deze nieuwkomer die uit Brazilië kwam aanwaaien? Welke gevoelens heeft hij? Welke ondeugden? Slaagt hij erin om enkel toeschouwer te blijven?
“Het jaar van de dood van Ricardo Reis” neemt de lezer mee naar Lissabon anno 1936, waar de geest van de pas overleden Fernando Pessoa nog ronddwaalt. Pessoa, één van Portugals belangrijkste auteurs, creëerde tijdens zijn leven een aantal alter-ego’s. Ricardo Reis is er één van. José Saramago (1922-2010, Nobelprijswinnaar 1998) laat in deze roman de “andere ik” van de overleden Pessoa verder leven. Het is een merkwaardige magisch-realistische setting, waarin Pessoa zelf alsnog tegenwoordig is. Hoewel, niet meer voor iedereen zichtbaar en langzaam uitdovend…
Ricardo Reis heeft van zijn maker Pessoa een uitgesproken karakter meegekregen. Daar gaat Saramago mee aan de slag. Het Portugal van de jaren 1930 leent zich daar uitstekend toe. Ricardo heeft het immers in zich om het leven van een afstand te bekijken. En reken maar, er is wat te bezien! De Estado Novo (1) staat stevig op de rails, Portugals leider Salazar wordt geprezen in de pers en in meerdere andere Europese landen komen autocratische regimes tot wasdom. Stoïcijns - zoals hij door Pessoa geaard is - slaat Ricardo de ontwikkelingen gade. Daarenboven speelt Saramago met verschillende gradaties van waarheid, verdichting, vertekening en leugens.
Deze roman zit boordevol metaforen. Waarom ruikt geheim agent Victor aanvankelijk sterk naar uien en neemt die geur later af? Waarom is de linkerhand van Marcenda verlamd en niet haar rechter? Waarom komt Ricardo op het Alto de Santa Catarina in Lissabon terecht? … Het zijn schijnbaar terloopse locaties, eigenschappen of constateringen die passen in de ontwikkeling van het verhaal en tegelijk een dubbele bodem in zich dragen. Ze zijn door Saramago niet toevallig gekozen, worden niet expliciet verklaard en krijgen betekenis door de context van de roman. Voor wie ze ontdekt zijn het gerechtjes uit de keuken van de schrijvende chef. Voor anderen blijven het leuke details. Ik zou er niets op durven verwedden dat ik ze allemaal heb kunnen proeven... Ze maken deel uit van het literaire handelsmerk van de auteur. Want, zo schreef hij elders, “de metafoor is altijd de beste manier om de dingen te verklaren” (2). Eveneens behoren de paginalange tekstblokken met veel zijsprongen, ironie, overpeinzingen, benadrukt absurdisme, ingebakken dialogen en geen andere leestekens dan komma’s en punten tot zijn literaire handtekening. En met Lydia is eens te meer een aandoenlijke “kleine man” (ditmaal een vrouw (3)) neergezet, die niettemin toch groots kan zijn.
Deze roman werd voor het eerst gepubliceerd in Portugal in 1984. “De weduwe” (1947), “Opgestaan van de grond” (1980) (4) en “Memoriaal van het klooster” (1982) waren reeds verschenen. Harrie Lemmens zorgde voor de schitterende vertaling in 1999.
“Het jaar van de dood van Ricardo Reis” is een nogal abstracte titel. Zeker in het begin is het niet zo duidelijk wat je als lezer kan verwachten. Even doorzetten. Gaandeweg neemt het boek je mee naar een persoonlijke geschiedenis tijdens de jaren waarin Portugals heersers – te midden van andere autoritaire regimes - toonaangevend waren in Europa. Of er in elk geval zelf zo over dachten.
(1) Estado novo: autoritair regime onder leiding van Salazar, geïnstalleerd in Portugal in 1933.
(2) Zie: Jose Saramago (2000, 2de druk). “Alle namen”.
(3) Net als de onvergetelijke Blimunda in “Memoriaal van het klooster”.
(4) “Het oerboek van zijn stijl”, waarin hij de stijlelementen die zijn werk karakteriseren (hierboven vermeld als literaire handtekening) voor het eerst tot uiting bracht.
*****
Toegevoegd aan mijn lijst "Portugal": Literatuur van Portugese auteurs of van niet-Portugese schrijvers waarin Portugal een belangrijke rol speelt.
7
2
Reageer op deze recensie
