Een ingetogen, filosofisch migratieverhaal

Mohsin Hamid schreef met 'Exit West' een ingetogen, filosofisch verhaal over migratie. Het bevat de essentie van wat migratie is en zou kunnen zijn in een mooiere, tolerantere, mildere en nieuwsgierigere wereld. Hamid laat zelfs geloven dat zo'n wereld slechts een deur behoeft, die opengaat, langs beide kanten. Hamid is onlangs zelf, na lange omzwervingen, met zijn gezin opnieuw in zijn moederland Pakistan gaan wonen. Hij werkt als journalist voor onder andere The Guardian en The New York Times. 'Exit West' is zijn derde roman.

Saïd en Nadia ontmoeten elkaar in een niet nader genoemd land aan de vooravond van een burgeroorlog. Ze horen over het bestaan van 'deuren' die toegang zouden bieden tot een betere wereld en besluiten samen te vluchten. Hun eenvoudige bestaan wordt door penibele omstandigheden complex. Ze doorkruisen Europa als opgejaagd wild, komen in opvangkampen terecht en belanden onvermijdelijk in de illegaliteit. In een werkkamp in een voorstad van Londen lijken ze dan toch een armoedig maar stabiel leven te kunnen opbouwen. Maar waar ligt de grens tussen illusie en realiteit als je voortdurend in gevangenschap verkeert?

'Exit West' begint eenvoudig. De twee geliefden zijn gewone mensen die ademen, wandelen, eten, slapen, werken, praten. Het zijn geen ego's. Hun persoonlijkheid ontwikkelt zich langzaam doorheen het verhaal en wordt vooral bepaald door de gebeurtenissen en door hun ervaringen. De context maakt hen tot zelfbewuste mensen die zich razendsnel ontwikkelen, keuzes moeten maken, overtuigingen beginnen te koesteren, op hun stappen terugkeren om dan toch weer van gedacht te veranderen. Saïd en Nadia leven honderd levens op een leven tijd. Hoewel zij het summum van migratie zijn, worden ze gaandeweg een betrouwbare houvast, een baken. Als zwalpende lezer heb je nood aan hen om je telkens opnieuw te oriënteren. Dat is de grote kunst van deze uitmuntende roman. Mohsin Hamid slaagt erin om je als lezer migratie aan den lijve te laten ondervinden:
'Iedereen migreert, zelfs al blijven we ons hele leven in hetzelfde huis wonen, en we kunnen daar niets aan doen. We zijn allemaal migranten in de tijd. Over de hele wereld glippen mensen weg uit hun oorspronkelijke woonplaats, uit ooit vruchtbare vlakten die nu worden opengescheurd door droogte, uit kustdorpen die onder vloedgolven naar adem happen, uit overbevolkte steden en dodelijke slagvelden.'

In deze afwisselend dystopische en utopische roman laat Hamid zijn personages letterlijk via 'deuren' tussen de verschillende werelden laveren. Die snelle en makkelijke switchen geven het boek een magisch-realistisch tintje en zorgen voor een zekere vaart in het verhaal. In 'Exit West' staan enkele van de mooiste stukjes literatuur die ik ooit las. Graag geef ik u als voorsmaakje zo'n bloedmooie passage mee, in een enkele zin dan nog:

'Op de Prinsengracht in het centrum van Amsterdam stapte een oudere man het balkon op van zijn kleine appartement, een van de tientallen in het complex waartoe een stel eeuwenoude grachtenpanden en voormalige pakhuizen waren verbouwd, appartementen die uitkeken op een binnentuin met gebladerte zo welig als in een tropisch oerwoud, glinsterend groen in deze waterstad, en de houten borstwering van het balkon was begroeid met mos en varens en er groeiden klimplanten langs, en op het balkon had de man twee stoelen staan, twee stoelen van tijden geleden toen er nog twee mensen in het appartement woonden maar nu woonde er nog maar één want zijn laatste geliefde had hem bitter genoeg verlaten, en hij ging op een van die stoelen zitten en rolde voorzichtig een sigaret, met trillende vingers, het vloeitje knisperend maar ook een beetje zacht aanvoelend vanwege het vocht, en de geur van tabak herinnerde hem als altijd aan zijn overleden vader, die samen met hem naar langspeelplaten met sciencefictionhoorspelen had geluisterd en dan een pijp had gestopt en had zitten dampen terwijl zeemonsters een grote onderzeeër aanvielen en de geluiden van de wind en de golven op de plaat zich vermengden met het geluid van de regen tegen hun ramen, en dan had de oudere man die toen nog een jongen was gedacht: als ik later groot ben ga ik ook roken, en daar zat hij nu, al meer dan een halve eeuw een roker, op het punt een sigaret op te steken, toen hij uit het gemeenschappelijke schuurtje in de binnentuin, waarin tuingereedschap en dergelijke werd opgeslagen en waar tegenwoordig een gestage stroom vreemdelingen in- en uitging, een gerimpelde man zag komen met een olijke blik en een wandelstok en een panamahoed, gekleed als voor de tropen.'

Tot slot nog een kleine bedenking. De laatste tijd zie ik regelmatig – ook naar het Nederlands vertaalde – literatuur opduiken van mensen met een migratiegeschiedenis. Opvallend vaak is dat literatuur die van diepe wijsheid en inzicht getuigt en die sereniteit en - meestal ook - optimisme in zich draagt. Dat stemt hoopvol en biedt tegenwicht voor de hysterie, de angst, het cynisme, de onverschilligheid en de haat die hoogtij vieren in de westerse wereld. Gevoelens die helaas nog steeds enthousiast aangewakkerd en gecultiveerd worden door heel wat media. Stemmen zoals die van Hamid zijn vandaag broodnodig.