Een onschatbare getuigenis over de psyche van een vluchteling

Erich Maria Remarques wereldberoemde aanklacht tegen de oorlog: 'Van het westelijk front geen nieuws' (1929) werd in 1933 in het openbaar verbrand door de nazi's. Remarque vluchtte in 1939 naar de Verenigde Staten en keerde nooit meer naar Duitsland terug.

'De nacht in Lissabon' is een semi-autobiografische neerslag van Remarques vlucht doorheen Europa. Het gaat over een ontworteld leven in ballingschap en over de langzaam veranderende psyche van een mens op de vlucht, zonder identiteit en zonder hoop op een toekomst. Doorleefd en intens beschrijft hij hoe zelfs de meest intieme gevoelens en verlangens aangetast raken door de verschrikkingen van de oorlog en vervolging onder een totalitaire ideologie.

Anno 1942. Een vluchteling staat vertwijfeld aan de kade in Lissabon. Een passagiersschip maakt zich gereed voor de overtocht naar het Beloofde Land Amerika. De vluchteling heeft visum noch ticket. Hij hoopt op een wonder en dat wonder geschiedt. Ene Schwarz, eveneens een joodse vluchteling uit Duitsland, biedt hem zijn visum en twee tickets aan in ruil voor een luisterend oor gedurende de nacht. De vluchteling stemt toe. Hij is bereid naar een ongelukkige te luisteren, maar wil liever niet discussiëren.

De twee mannen trekken van kroeg naar kroeg - dwangmatig op de vlucht - en Schwarz begint zijn monoloog. Hij vertelt hoe hij uit Duitsland vluchtte, weg van zijn vrouw Helen, nadat haar broer, een SS'er, hem aangegeven had. Onderweg verkrijgt hij de naam Schwarz. Zijn vorige naam en identiteit wil hij vergeten. Na enige jaren ondergedoken in Parijs geleefd te hebben, krijgt hij de 'emigrantenkolder': kramp in de maag, in de keel en achter de ogen. De dodelijke herinnering aan zijn vorige identiteit, zijn achtergelaten geliefde, zijn hele leven, doemt ineens weer op. Hij begint te hallucineren.

Schwarz vat het plan op nog eenmaal naar Duitsland terug te keren om zijn vrouw terug te zien, met wie hij al vijf jaar geen contact meer heeft. Een krankzinnig plan. Hij steekt illegaal de grens over. Het dierlijke in hem neemt de bovenhand tijdens zijn onzekere tocht. Schwarz gaat van het verstand naar het gevoel, van de veiligheid naar het avontuur. Hij ervaart zijn vlucht bijna als iets mystieks: 'U weet dat er bij gevaar een andere vorm van zien ontstaat – niet zozeer door een verscherpte instelling van de ogen, maar meer verspreid over het gehele lichaam, alsof je met je huid kunt zien, vooral 's nachts. Je doet je mond open en luistert en ook je mond schijnt te zien en te horen.' Meermaals wordt hij bijna opgepakt. Remarque drijft de spanning werkelijk ten top door gedetailleerd de paniek en paranoia te beschrijven, die Schwarz overvallen. Eenmaal in Duitsland observeert Schwarz de mensen om hem heen en ontwaart angst en hysterie in hun gedragingen. Ze laten zich inpalmen door leuzen, die via luidsprekers verkondigd worden, en raken zo bevrijd van lastig nadenken. 'Ze koesteren de illusie niet aansprakelijk te zijn voor dat wat ze vrezen en toch niet proberen te ontlopen'. Schwarz kijkt in verstarde ogen vol geloof, zonder vragen en met hetzelfde verlangen naar veiligheid en onverantwoordelijkheid.

In Osnabrück aangekomen doet hij beroep op een oude vriend en vindt zijn vrouw terug. Ze blijken helemaal uit elkaar gegroeid. Schwarz stelt vast dat zijn vaderland tegen zijn wil een wereldburger van hem gemaakt heeft. Dat moet hij nu blijven. Hij kan nooit terug, niet naar een plek, niet naar een mens. Om onduidelijke redenen wil Helen nu samen met hem vluchten. Hun indrukwekkende helletocht door een vijandig Europa vangt aan... Nagelbijtend word je als lezer meegesleurd in een maalstroom van emoties en de onvoorspelbare, tragische levens van Schwarz en Helen. Ze vinden elkaar geleidelijk aan wel terug maar verliezen de wereld om hen heen. Remarque is een meester in het beschrijven van subtiele lichaamstaal en de verinnerlijking van emoties. Hij legt bloot wat nagenoeg onzichtbaar is en legt ieder nauwelijks merkbaar zuchtje wind vast.

Wat begon als monoloog verandert gaandeweg in een dialoog, een discussie tussen beide mannen. Ze filosoferen over moraal, gerechtigheid, herinnering, liefde en hoop. Schwarz' verhaal ontpopt zich tot een relaas van een innerlijke zoektocht en tenslotte ook tot de biecht van een moordenaar. 'Daarom wilde ik dat u naar mij luisterde! In u blijft het onvervalst, omdat het voor u niet gevaarlijk is.'

Remarque deinst er niet voor terug om zich maatschappijkritisch op te stellen, hoewel hij het helemaal niet over politiek heeft in zijn boek. Zijn kritiek gaat stellig uit naar de onverschilligen, zij die het niet geweten wilden hebben: 'Het was de eeuwige scène van de mensheid – de knechten van het geweld, het slachtoffer en de eeuwige derde, de toeschouwer, die zijn handen niet opheft en het slachtoffer niet verdedigt en niet probeert het te bevrijden, omdat hij bang is voor zijn eigen veiligheid en wiens eigen veiligheid juist daardoor altijd in gevaar is.' De schrijver idealiseert nergens. Hij stelt menselijke zwakheden vast, niet in het minst bij het hoofdpersonage zelf. Schwarz wordt heen en weer getrokken tussen angst, wanhoop, egoïsme, afschuw en zelfmedelijden enerzijds en vertrouwen, hoop, mededogen en verlangen naar liefde anderzijds.

Remarque veroordeelt die dualititeit in de mens niet en dat maakt 'De nacht in Lissabon' mooi, menselijk, kwetsbaar en sterk tegelijk. Bovendien geeft deze onschatbare getuigenis inzicht in de psyche van een vluchteling. Dat maakt dit boek ook bijzonder actueel én universeel.