Meer dan familiekroniek

Van je moeder krijg je meer mee dan enkel wat genen alleen: ze leert je in het leven staan. In Waar wij altijd geweest zijn legt Maddy Stolk invoelbaar bloot hoe het omgaan en dealen met sociale mores en trauma feilloos worden doorgegeven van moeder op dochter. Generatie na generatie. De herkenbare en bij vlagen confronterende vrouwenverhalen maken van deze roman meer dan louter een familiekroniek.

In haar debuutroman Soedah, laat maar dook Maddy Stolk (1970) al eerder in haar Indische roots door bij het opruimen van haar ouderlijk huis te ontdekken en graven in haar familiegeschiedenis. In Waar wij altijd geweest zijn legt ze de verteltijd eigenlijk vóór die van dat debuut door drie generaties - oma, moeder en dochter - zelf aan het woord te laten. Via indringende monologues intérieurs vertellen zij over leven en overleven met wat als mens en als vrouw op je pad komt.

Het is Antoinette (1907-1986) die hierin het spits afbijt en meteen de toon zet. Als jonge vrouw in Nederlands-Indië begint haar verhaal met een huwelijk, dat ze aangaat omdat het ‘nu eenmaal’ zo hoort. Liever was ze telefoniste gebleven. “In een flits van een seconde zag ik het voor me: een wereld waarin ik vrij was en me niet hoefde te verhouden tot de buitenwacht.” Met schrijven als uitlaatklep creëert ze voldoening en een uitvlucht uit haar dagelijks bestaan, totdat dat onherroepelijk op zijn kop gezet wordt door de Japanse bezetting.
Het relaas van Antoinette toont het leven in de Nederlandse kolonie in geuren en kleuren. Ze is er thuis en haar memoire is doorspekt van Indische termen die met begrippen zoals ‘pitjitten’, ‘Slametan Rawit’ en ‘tjangkoel ketjil’ verder gaan dan het bekende ‘baboe’ en ‘kokkie’. Het gevoel van natuurlijke verbondenheid met haar omgeving dat dit oproept, raakt zoek door de loop van de geschiedenis.
Die toenemende ontheemding klinkt door in haar latere stem en die van haar dochter Henriëtte, Jetty (1936-2022). Getekend door de internering en ‘assimilatie-plicht’ na aankomst in Nederland leeft zij gedwongen en beschadigd in twee werelden, ontheemd in beide en van zichzelf. “Ook al waren we fysiek aangekomen, we arriveerden nooit.”

Met dit soort scherpe zinnetjes weet Stolk opgekropte en weggeslikte ongenoegens en pijn van de vrouwen over hun levens invoelbaar te verwoorden. En tegelijk gloeit de overlevingskracht. Ze openbaart via hun monologen hun belevenissen en verzwegen opvattingen: rauw, eerlijk en eigen. Dat die gedachten universeel en herkenbaar zijn voor veel vrouwen, mét of zónder Indische roots, geeft de roman extra zeggingskracht.
Het is de jongste generatie in de persoon van Tara Madé (1970) die in dat opzicht met scherp schiet. Haar ontboezemingen over ervaren onvrijheid als vrouw in leven en relaties zijn even eerlijk en schrijnend als herkenbaar en confronterend. Het plooien naar en schikken in ‘sociaal wenselijk gedrag. Dat was het verstandigst’ is haar met de paplepel ingegeven. Met woorden als ‘zwichten’, ‘ontsnapt’ en ‘eronder gekregen’ scherpt Stolk haar pen over vrouwen als sociale underdog.
Verwatering van je wortels en ontheemding van jezelf gaan hierin hand in hand en versterken elkaar. Voor Stolk is eenheid van roots en zelf – ‘de hunkering naar volledigheid’ - de sleutel naar meer levensbalans. En om die als moeder aan haar dochter door te kunnen geven, moet Tara deze eerst zelf zoeken, vinden, omarmen. “Zij wist het, mijn moeder wist het, ik wist het: niemand komt je redden. Red jezelf. Ik ben mijn moeders dochter.”

Waar wij altijd geweest zijn is een roman die spiegelt en raakt. De monologen van de vrouwen zijn misschien niet altijd even ‘sociaal wenselijk’ maar wel onomwonden eerlijk en direct. Ze nodigen uit tot reflectie op wat je zelf meekreeg, aangeleerde copingmechanismen en wat je wegstopt of slikt als water bij de wijn. Stolk tilt haar verhaal zo boven een Indische familiekroniek uit en legt genadeloos patronen bloot van doorgegeven doen en laten van generatie op generatie. Boeiend en in de herkenning confronterend.