Lezersrecensie
Duistere loutering
Het idee is op z’n zachtst gezegd wat bizar: zet tien kinderen op de wereld en je mag iemand vermoorden. De Japanse Sayaka Murata (Inzai, 1979) kan het niet vreemd genoeg zijn en brengt dit systeem geloofwaardig - en luguber - tot leven. In Baren en moorden laat ze een weg van duistere loutering zien en stelt zo onmacht en onrechtvaardigheid in een patriarchale samenleving aan de kaak.
Murata zoekt in haar romans wel vaker vreemde of ongebruikelijke gedachten op en laat zo wat normaal hoort te zijn verfrissend kantelen. In Baren en moorden richt ze die afwijkende blik op toekomstig Japan waar de menselijke voortplanting volledig is gereguleerd en geïnstitutionaliseerd. Hoewel een enkel koppel nog de ‘ouderwetse’ weg van de liefde verkiest, ontstaat eigenlijk iedere zwangerschap gepland via kunstmatige inseminatie. Om daarbij de problemen van bevolkingskrimp en vergrijzing het hoofd te bieden, heeft de regering een geboorte-stimuleringsregeling in het leven geroepen: wie tien kinderen op de wereld zet, heeft recht op één moord naar keuze.
In haar novelle, die Luk van Haute in toegankelijke en vlotte taal uit het Japans vertaald heeft, is dat beleid van geboorte en moord tot in detail uitgewerkt. Via de vertellende dertiger Ikuko Shimizu, wiens zus Tamaki ‘bevaller’ is, leren we het hele systeem kennen. Hoe deze ‘bevallers’ - vrouwen én mannen met een kunstmatige baarmoeder overigens – in aparte centra als in een soort legbatterij hun zwangerschappen uitvoeren. Hoe de geboren babies – Centrum-kinderen – via adoptie opgroeien. En hoe de moord op de ‘overlijder’ uiteindelijk georganiseerd is en in zijn werk gaat: een grimmig en ijzingwekkend sluitstuk dat niet voor de gevoelige lezer geschreven is.
Het bijzondere is dat Murata dit bizarre systeem met moord als duistere catharsis gaande het verhaal gevoelsmatig normaliseert. De cicade als Japans symbool van wedergeboorte en de levenscyclus duikt doorlopend in het verhaal op en is omarmd. In alledaagse gesprekken tussen collega’s en vrienden is het hoe en waarom van moordlust een heel gangbaar onderwerp. Maatschappelijk staan de bevallers en overlijders in hoog aanzien. Van bevragen en twijfel groeit bij Ikuko het besef van een nieuwe ‘correcte wereld’. Het institutionaliseren van moord ten behoeve van de samenleving werkt en stelt gerust. “We leven met de dood aan onze zijde. (…) Alles is oké. We hebben moord.”
Het is innerlijke woede die het systeem voedt. Gevoelens van onmacht en oneerlijkheid over gender-ongelijkheid, sexuele intimidatie en boosaardige machtswellust vormen als uitwassen van de patriarchale samenleving een belangrijk motief voor de moordlust in Baren en moorden. De originele Japanse titel Satsujin shussan (殺人出産) is scherper geformuleerd dan de onze. Letterlijk betekent het ‘Moord geboorte’ of ‘Moord baren’. Daarmee lijkt Murata met haar eigenaardige maatschappij van de toekomst die van vandaag een spiegel voor te houden.
Want hoe buitenissig het verhaal in Baren en moorden ook lijkt, de lijnen met het Japan van nu en de auteur zijn er duidelijk. Het ‘ziekenhuis’ waar babies aan de lopende band ‘uit moord’ geboren worden, staat in de regio Chiba net ten zuiden van Tokyo en waar zijzelf opgroeide. Daarbij schreef ze haar novelle al in 2014 als een (late) reactie op een uitspraak van de Japanse minister van Volksgezondheid zeven jaar eerder. Als remedie voor de snelle vergrijzing van de Japanse bevolking noemde hij vrouwen ‘baby-giving machines’ en riep hen op meer kinderen te krijgen. En geschreven met een vooruitziende blik: Japanse wetenschappers presenteerden in mei 2025 de eerste kunstmatige baarmoeder.
Murata’s blik vooruit is fictief en bevreemdend. En laat je tegelijk reflecteren op onze huidige maatschappij, veranderingen die nu worden ingezet en het gemak waarmee mensen zich lijken aan te passen aan die nieuwe tijden en mores. Daarmee is de Japanse auteur in haar element. Dat vooral het systeem van duistere loutering goed is uitgewerkt en de personages wat vlak blijven, is jammer en zorgt tegelijk voor de juiste focus op haar maatschappelijke spiegel.
Murata zoekt in haar romans wel vaker vreemde of ongebruikelijke gedachten op en laat zo wat normaal hoort te zijn verfrissend kantelen. In Baren en moorden richt ze die afwijkende blik op toekomstig Japan waar de menselijke voortplanting volledig is gereguleerd en geïnstitutionaliseerd. Hoewel een enkel koppel nog de ‘ouderwetse’ weg van de liefde verkiest, ontstaat eigenlijk iedere zwangerschap gepland via kunstmatige inseminatie. Om daarbij de problemen van bevolkingskrimp en vergrijzing het hoofd te bieden, heeft de regering een geboorte-stimuleringsregeling in het leven geroepen: wie tien kinderen op de wereld zet, heeft recht op één moord naar keuze.
In haar novelle, die Luk van Haute in toegankelijke en vlotte taal uit het Japans vertaald heeft, is dat beleid van geboorte en moord tot in detail uitgewerkt. Via de vertellende dertiger Ikuko Shimizu, wiens zus Tamaki ‘bevaller’ is, leren we het hele systeem kennen. Hoe deze ‘bevallers’ - vrouwen én mannen met een kunstmatige baarmoeder overigens – in aparte centra als in een soort legbatterij hun zwangerschappen uitvoeren. Hoe de geboren babies – Centrum-kinderen – via adoptie opgroeien. En hoe de moord op de ‘overlijder’ uiteindelijk georganiseerd is en in zijn werk gaat: een grimmig en ijzingwekkend sluitstuk dat niet voor de gevoelige lezer geschreven is.
Het bijzondere is dat Murata dit bizarre systeem met moord als duistere catharsis gaande het verhaal gevoelsmatig normaliseert. De cicade als Japans symbool van wedergeboorte en de levenscyclus duikt doorlopend in het verhaal op en is omarmd. In alledaagse gesprekken tussen collega’s en vrienden is het hoe en waarom van moordlust een heel gangbaar onderwerp. Maatschappelijk staan de bevallers en overlijders in hoog aanzien. Van bevragen en twijfel groeit bij Ikuko het besef van een nieuwe ‘correcte wereld’. Het institutionaliseren van moord ten behoeve van de samenleving werkt en stelt gerust. “We leven met de dood aan onze zijde. (…) Alles is oké. We hebben moord.”
Het is innerlijke woede die het systeem voedt. Gevoelens van onmacht en oneerlijkheid over gender-ongelijkheid, sexuele intimidatie en boosaardige machtswellust vormen als uitwassen van de patriarchale samenleving een belangrijk motief voor de moordlust in Baren en moorden. De originele Japanse titel Satsujin shussan (殺人出産) is scherper geformuleerd dan de onze. Letterlijk betekent het ‘Moord geboorte’ of ‘Moord baren’. Daarmee lijkt Murata met haar eigenaardige maatschappij van de toekomst die van vandaag een spiegel voor te houden.
Want hoe buitenissig het verhaal in Baren en moorden ook lijkt, de lijnen met het Japan van nu en de auteur zijn er duidelijk. Het ‘ziekenhuis’ waar babies aan de lopende band ‘uit moord’ geboren worden, staat in de regio Chiba net ten zuiden van Tokyo en waar zijzelf opgroeide. Daarbij schreef ze haar novelle al in 2014 als een (late) reactie op een uitspraak van de Japanse minister van Volksgezondheid zeven jaar eerder. Als remedie voor de snelle vergrijzing van de Japanse bevolking noemde hij vrouwen ‘baby-giving machines’ en riep hen op meer kinderen te krijgen. En geschreven met een vooruitziende blik: Japanse wetenschappers presenteerden in mei 2025 de eerste kunstmatige baarmoeder.
Murata’s blik vooruit is fictief en bevreemdend. En laat je tegelijk reflecteren op onze huidige maatschappij, veranderingen die nu worden ingezet en het gemak waarmee mensen zich lijken aan te passen aan die nieuwe tijden en mores. Daarmee is de Japanse auteur in haar element. Dat vooral het systeem van duistere loutering goed is uitgewerkt en de personages wat vlak blijven, is jammer en zorgt tegelijk voor de juiste focus op haar maatschappelijke spiegel.
2
2
Reageer op deze recensie
