Indringende post uit helse fuik

Dit boek van Florian Huber lag al een tijdje op me te wachten. Alleen de titel al: Kind, beloof me dat je de kogel kiest. Het vergde een aanloopje om in een beschrijving over de grote zelfmoordgolf onder Duitse burgers aan het eind van de Tweede Wereldoorlog te duiken. Die aarzeling was niet nodig: het is vooral een indringend verhaal van en over gewone mensen en hoe de loop van de geschiedenis hun lot bepaalt.

De massaal zelfverkozen dood bij de val van het Derde Rijk komt soms zijdelings ter sprake in oorlogsliteratuur. Zo bericht Ingrid Hoogendijk in haar boek “Ons gaat het in ieder geval nog goed” (2018) kort dat het hele gezin (met vijf jonge kinderen, woonachtig in Oost-Pruisen) van dochter Truus uit het leven stapte.
Vaak verzwegen of onderbelicht, haalt historicus en econoom Huber in ‘Kind, beloof me dat je de kogel kiest’ deze golf van massazelfmoorden uit het verdomhoekje. Aan de hand van brieven en dagboekfragmenten vertelt hij in een makkelijk lezende, roman-achtige stijl hoe ‘gewone mensen’ die laatste dagen van Hitlers Duitsland beleefden.

Huber begint hiervoor in Demmin, een provinciestad in Voor-Pommeren, zo’n 200 km ten noorden van Berlijn. Het stadje van een paar duizend inwoners ligt in een bocht van de rivier De Peene. Die ligging - samen met de feiten van voorjaar 1945 - maakte van Demmin vier dagen lang een helse fuik. Duitse militairen op de vlucht bliezen de bruggen naar het westen op waardoor de achtergebleven bewoners als ratten in de val zaten toen Russische troepen de stad binnentrokken.

Huber laat met fragmenten uit dagboeken en brieven weinig aan de verbeelding over. “Dit is de laatste van de drie graven van mijn kinderen, dat ik dicht geschoffeld heb. Ik ga zo ook. We hebben een gruwelijke nacht achter ons”, citeert hij een moeder uit Demmin. Weerzinwekkend maar dat is het verhaal: ouders die hun kinderen verdrinken, verhangen of doodschieten en dan de hand aan zichzelf slaan. Echtparen die hand in hand op bed de cyaankali-capsule doorbeten.

Achteraf legde een ambtenaar van de burgerlijke stand een logboek aan van de zelfmoordgevallen in Demmin. Hij kwam tot 927. Het wrange is dat de Noord-Duitse stad hierin geen uitzondering vormt. In het tweede deel van het boek “Demmin is overal” laat Huber dat zien. In het voorjaar van 1945 ontstond - wat hij typeert als - een besmettelijke zelfmoord-epidemie onder de Duitse bevolking. Veel mensen hadden giftabletten van cyaankali of blauwzuur ingeslagen. En adviseerden anderen hetzelfde te doen. Uit voorzorg, voor het geval dat.

Bij het lezen over de zelfmoorden bekruipt je soms het ongemakkelijke gevoel van ramptoerisme. Het boek wordt echt interessant wanneer Huber in het derde deel op zoek gaat naar de oorzaken ervan. Dan komen ‘gewone mensen’ van alle rangen, standen en leeftijden aan het woord. Via brieven en dagboeken vertellen zij hoe zij het Hitler-tijdperk - van Weimar Republiek tot Stunde Nul - beleefden: van de euforie in de eerste zes jaren van voorspoed en Duits eerherstel zónder oorlog tot het groeiende ongemak over en het wegkijken van de gruwelijke keerzijde van het nationaal-socialisme.

De analyse van wat de Duitse burgers heeft gedreven om te doen wat ze deden is minutieus. Door de dagboeken en brieven zit Huber hen persoonlijk dicht op de huid. Futiele details prikkelen daarbij mijn verwondering. Zo blijkt dat half april 1945 in Berlijn een groep tienjarige jongetjes feestelijk wordt geïnaugureerd in de Hitler Jugend. In de verte moeten ze de bominslagen van de oprukkende geallieerde legers hebben kunnen horen. Het is als het spelende orkest op de zinkende Titanic.

Huber laat zien dat de opmars van het Rode Leger en de wandaden van de Russische soldaten niet de enige redenen zijn geweest voor de zelfmoordgolf. Na jaren van adrenaline en euforie over de gezamenlijke opbouw van ‘iets groots’, slaat bij de naderende nederlaag de ontnuchtering keihard toe. Angst voor wrede wraak mengt zich met pure ontgoocheling. Veel gewone Duitsers voelen zich in de steek gelaten, wanneer de Führer op 30 april 1945 zelf via zelfmoord ertussenuit knijpt. “Hitler is nu dood. Wij echter, en degenen na ons, dragen levenslang de last waarmee hij ons heeft opgezadeld”, schrijft ene Lore Walb op 8 mei 1945.

Geschiedenis gaat vaak over grote gebeurtenissen, de kopstukken en wie aan ‘de goede danwel verkeerde kant van de geschiedenis’ staat. Het verhaal van gewone mensen in bijzondere en turbulente tijden is zeker zo interessant. Het biedt een kijkje in het verleden op menselijke schaal. Dan betreedt je het grijze gebied tussen goed en fout, waar de meesten zich hun hele leven lang bevinden. Zonder te oordelen heeft Huber dat gebied hier indringend en zorgvuldig in kaart gebracht.

Note: Nederland kende ook een zelfmoordgolf onder mensen uit alle lagen van de samenleving, aan het begin van de bezettingstijd in mei 1940. Lucas Ligtenberg schrijft hierover in ‘Mij krijgen ze niet levend’ (2017).