Meer dan 5,6 miljoen beoordelingen en recensies Organiseer de boeken die je wilt lezen of gelezen hebt Het laatste boekennieuws Word gratis lid
×
Lezersrecensie

“Je moet vooruit, Maria”

Jan Stoel 29 mei 2024
Maria van Oekraïne is de derde historische roman van de Vlaamse auteur Mieke Vandromme. Ze overtuigt met dit op waarheid gebaseerde verhaal over Maria, die oorspronkelijk in Oekraïne woonde maar uiteindelijk in Mortsel België terechtkwam. Op de cover zien we haar staan als twintigjarige, samen met haar man Aloïs. Wat hen tijdens de Tweede Wereldoorlog is overkomen tart elke beschrijving. Maar we hebben hier ook met een historische ‘roman’ te maken. Dat betekent dat de auteur ook fictie gebruikt. Zij brengt er elementen in die de spanningsboog vergroten, voegt personages toe, zorgt met de ‘bedachte’ dialogen dat je het gevoel krijgt er zelf bij te zijn. Je voelt wat het hoofdpersonage Maria voelt, raakt betrokken bij alles wat ze meemaakt. Vandromme belicht een aspect van de oorlog dat nog niet zoveel aandacht heeft gekregen: wat de Ostarbeiterinnen overkomen is. Lisa Weeda schreef er over in haar veel geroemde roman Aleksandra en in 2021 was er in het Red Star Museum in Antwerpen aandacht voor Anna Husenko die uiteindelijk in contact kwam met een Belgische man en na de oorlog naar België emigreerde. Ook Maria was Ostarbeiterin. Haar verhaal kwam bij Mieke Vandromme terecht via haar kleindochter die in het Vlaamse Deurne woont. Zij vertelde het verhaal van haar baboesia, haar grootmoeder Maria.

Beschermengel tegen het kwaad

Het verhaal begint in 1932. Maria is dan zeven jaar. Meteen in de eerste zinnen laat Vandromme zien te kunnen schrijven. Ze zet je verbeelding aan het werk door niet sec hongersnood te beschrijven, maar door een impressie te geven wat het voor iemand betekent: “Tot in haar slaap hoorde Maria het geluid van lepels die over de borden schraapten. Ze voelde het zelfs, als een lichte trilling op haar huid. De honger was er altijd. ‘Wie het voedsel heeft, bezit de macht.’ Moeder sprak minstens een keer per dag die zin uit. Als een bezwering.” Oekraïne zucht onder de ijzeren vuist van Stalin, wordt leeggeroofd, onderdrukt. “Oekraïne wordt onder Stalin een lijkenhuis.” Maria’s vader is omgebracht door de aanhangers van Stalin, omdat hij weigert zich te onderwerpen en in de eerste hoofdstukken wordt duidelijk wat een ‘hongerepidemie’ is. Miljoenen mensen komen om door honger of worden vermoord. In 1938 sterft ook haar moeder. Maria komt terecht bij familie, waar ze zich nooit echt thuisvoelt. Ze koestert het icoon van de heilige Nikolaj dat ze van haar moeder gekregen heeft. Het is haar beschermengel, een motief dat in de hele roman opduikt.

Slaaf

Wanneer de Tweede Wereldoorlog uitbreekt worden de Duitsers aanvankelijk als bevrijders van het ‘stalinistische juk’ gezien, maar dat verandert snel. De Slavische mensen worden beschouwd als Untermenschen en worden als slaaf, “anonieme muilezels” gebruikt. In 1942 wordt Maria gedeporteerd en krijgt ze OST opgespeld, “drie witte letters op een lichtblauwe achtergrond. Op dat moment verloor ze haar identiteit.” Ze wordt als een moderne slaaf te werk gesteld in de Zeiss-fabriek in Jena om lenzen te maken. Het leven verschilt in ontberingen niet heel veel van wat er zich in concentratiekampen afspeelde: mishandelingen, geen of weinig voedsel, ziekte, ongedierte, onhygiënische omstandigheden, uitbuiting. “De vermoeidheid en ontbering stonden in hun gezichten gegrift als lijnen in de schors van vermolmde bomen.” Racisme ligt continue op de loer. Maar soms mogen ze op zondag een paar uurtjes het kamp te verlaten. Zo ontmoet ze de Belgische Aloïs, een Fremdarbeiter, die evenals zijn tweelingbroer Alfons in Jena bij de brandweer werkt. “Fremdarbeiter uit West-Europa en Ostarbeiterinnen vonden elkaar buiten het kamp en er ontstonden romances. De lichamen van de mannen en vrouwen versmolten in de bossen rondom Jena.” Dat gebeurt ook tussen Aloïs en Maria en er wordt een kind verwekt. Een kind in het kamp heeft nauwelijks overlevingskansen. Vrouwen worden tot abortus gedwongen. “Ze wil dat niet. Sinds enkele dagen voelde ze leven binnenin. Kleine plopjes als openspattende luchtbellen.” Maria zet door, geeft nooit op, heeft in Nikolaj een echte beschermengel. Aan het eind van de oorlog wordt Jena gebombardeerd. Op 5 april wordt haar zoon geboren en op 13 april wordt Jena bevrijd. Maar waar zijn Aloïs en Alfons? En hoe moet het nu verder? Vandromme leidt je naar een ontknoping die echt ontroert met een sleutelzin als deze: “Zij zou zwijgen en hij zou terugzwijgen en zo zouden ze elkaar begrijpen.” Zei haar moeder niet ooit: “Je moet vooruit, Maria.”

Kopermijnen

In korte hoofdstukken ontwikkelt het verhaal zich. De auteur zorgt voor een mooi tempo en ritme en trekt je het verhaal in. Er valt veel te genieten van de manier waarop ze sferen weet op te roepen volgens het principe ‘show don’t tell’. Bijvoorbeeld: “Er was een verdriet op haar gevallen, zo zwaar dat haar mondhoeken en oogleden naar beneden zakten. Haar rug boog zich tot een vraagteken.” Vandromme knipt haar verhaal op in vier grote delen, de fases in het leven van Maria: jeugd en deportatie; leven in het kamp; ontmoeting met Aloïs; bevrijding. De auteur leidt die in met markante passages uit Het schriftje uit Bor van Miklós Radnóti (1909-1944), een Hongaarse joodse dichter. Ze vonden dit boekje in zijn binnenzak toen hij opgegraven werd uit een massagraf. Hij werkte, opgeroepen voor de arbeidsdienst, in de kopermijnen van Bor en kwam daar om. Deel 1 begint als volgt: “Ik leefde op de aarde in een tijd / waarin wie sprak zich beter kon verbergen/ en zich in schaamte op zijn knokkels bijten.”

Grensland

Mieke Vandromme heeft op basis van nauwgezet onderzoek een verhaal geschreven dat je emotioneel raakt en mooi van taal is. Bijzonder zijn de cursieve gedeelten in het boek (echt fictie in dit geval) die een extra laag van spanning toevoegen.
Maria van Oekraïne is een verhaal over veerkracht, doorzettingsvermogen, geloven in je zelf, elkaar helpen, vertrouwen hebben. Het is meer dan een (levens)verhaal. Het houdt ons ook een spiegel voor. Mieke Vandromme zet je als lezer aan het denken. Als verhaal van onderdrukking, oorlog, ontheemd zijn, vluchten, in de steek gelaten worden, ontmenselijking, niet voor vol aangezien worden is het actueel. En hoe gaan wij om met mensen die alles achter zich hebben moeten laten? Kijk eens naar de afbrokkelende steun die rondom Oekraïne speelt? Zwijgen is toch geen optie? Dat geldt ook voor andere brandhaarden in de wereld. Meteen valt dan een passage uit het begin van de roman op: “Oekraïne dat letterlijk grensland betekende en dat zo dicht tegen Rusland aangedrukt lag dat ze in Moskou dachten dat het hun eigendom was. Maar Oekraïners hadden een eigen koppige wil.”

Maria van Oekraïne is een monument van een boek.



Recensie is eerder gepubliceerd op Bazarow

Reageer op deze recensie

Meer recensies van Jan Stoel

Gesponsord

Wanneer zijn ploeg vastloopt door een reusachtig bot, gaat Boer Boris samen met Berend en Sam op onderzoek uit. Van welk dier zou dit bot kunnen zijn? Een cavia? Een marmot?

Marie zit op de beste school van de wereld met de allerliefste juf. Als haar klas uitgenodigd wordt om een week te ruilen met een andere klas, logeert Marie zelfs in een villa met zwembad en paarden.

De TikToks die geheimen van leerlingen én docenten onthullen, zijn enorm populair op Lauries school. Maar is het wel echt ongeluk als een meisje uit een van de sappigste TikToks om het leven komt?

Met zeven sleutels kan een bont gezelschap reizigers de schat van de meedogenloze Roverkoning in handen krijgen, als ze langs de zeven bewakers kunnen komen.

Noura leeft met een groot geheim – haar moeder mag absoluut niet ontdekken dat ze bij volle maan in een weerwolf verandert. En dan is er nog dat andere grote geheim ...

Als het afbrokkelende gebouw van Brams middelbare school wordt gesloten, moet hij ergens anders heen dan zijn beste vriend, Theo Thorbecke. Kunnen ze de school nog redden?

De kikkertjes maken weer met veel plezier en humor hun stripboeken. Met hun opbrengsten kunnen ze snoep kopen. Of kunnen ze het beter samen aan iets anders besteden?

Waakgorgel Jukko vertelt de Waakgorgeltjes-in-Opleiding en Melle dat er boven de poolcirkel een groot leger Brutelaars oprukt. De verdedigende Gorgels vallen allemaal in slaap.

Drie tieners bekennen de moord op Mirza. Alle drie hebben ze een motief, maar slechts een van hen is de dader. Wie viel Mirza aan op het feest? Wie is de mystery guest?

Er is een landelijke internetstoring en nu kunnen Quinn en Aaron geen huiswerk maken. Ze moeten een voldoende halen, anders moeten ze stoppen met hun videokanaal.

Een ode aan de allesoverstijgende kracht van vrouwenvriendschap en een intiem portret dat een nooit eerder getoonde kant van Marilyn Monroe laat zien.

Als haar vader haar herinneringen vertelt die niet rijmen met de geschiedenis zoals zij die kent, gaat Olga twijfelen over haar achtergrond.

Dit is het sensationele verslag van hoe Red Bull luidruchtig de Formule 1-wereld instapte en steeds succesvoller werd om uiteindelijk de sport te domineren met Max Verstappen.

Twee advocaten, de een wit, de ander zwart, proberen hun ten onrechte beschuldigde zwarte verdachte van de doodstraf te redden.

Tijdens een roerige debatavond aan de universiteit in Kiev verklaart Dani's jeugdvriend Pavel dat het socialisme dood is. Wanneer Pavel vervolgens verdwijnt, gaat Dani naar hem op zoek.

Journalist Gina deed jarenlang verslag van oorlogen over de hele wereld, maar sinds kort is ze correspondent in Rome. Na een zwoele zomeravond belandt ze in bed met haar jeugdvriend Okke.

Wanneer Poppy anonieme brieven ontvangt, betrokken is bij een ongeval en verrast wordt door een groot geldbedrag, wordt haar veerkracht zwaar op de proef gesteld.

Schrijfster Keet ontdekt dat de eigenaresse van een sjofele strandtent waar ze graag komt, illegaal onderdak biedt aan een groepje jongeren.

Bruce Cable, de extravagante boekhandelaar die zijn winkel bestiert op Camino Island, en de groep schrijvers die hij om zich heen heeft verzameld staan voor een nieuwe uitdaging.

Tanya, een Britse exchange student, komt een jaar lang in het gezin van Natalie en Matt wonen in hun luxe huis in Los Angeles. Ze begint steeds meer te lijken op hun overleden dochter Anabel.

Wanneer haar buurvrouw Kira dood wordt aangetroffen denkt iedereen aan zelfmoord. Maar Nancy is ervan overtuigd dat er kwade opzet is.

Amsterdam, 1824. In de kinderkolonie heerst een hard regime van tucht en discipline. Samen maken Karel en Lize een plan: proberen te ontsnappen uit Veenhuizen ...

Cornelisse en Wertheim selecteerden de mooiste en indrukwekkendste verhalen uit 12,5 jaar Echt gebeurd. Ook op papier beklijven deze verhalen. Een feest om te lezen!

Het team is een oude sekte op het spoor als plotseling de cold case roodgloeiend wordt: een jonge vrouw is sinds een paar dagen spoorloos verdwenen...

Pim Franssen beschrijft zijn reis vol beproevingen van twee jaar en twee dagen door 26 Afrikaanse landen in een oude Land Cruiser.

Over vergeving, spijt hebben van altijd maar doorgaan, het plezier van simpel leven en de kracht die schuilt in gewoon geluk.

Op Ivy's safari’s worden dieren alleen gefotografeerd. Ze stuit daarbij op verzet van de andere witte jagers, maar ze zet vastberaden door.

De zeventigjarige Cecilia kijkt ernaar uit de zomer ongestoord aan de kust door te brengen. Dit plan wordt echter verstoord als ze een onverwachte gast aantreft.

Met zijn kenmerkende opgerolde sokken, zijn taaiheid en wilskracht hoort Søren Lerby bij de absolute boegbeelden van het voetbal.

Als de jonge Ned Maddstone zich na een uit de hand gelopen grap op school plots in een streng bewaakte gevangenis bevindt, ziet de toekomst er veel minder rooskleurig uit.

Als je het lastig vindt om je gewoontes te veranderen, ligt dat niet aan jou. Slechte gewoontes blijf je herhalen, omdat je de verkeerde methode gebruikt.

Miljardair Georg zoekt hulp bij zijn vriend Joe Carling, voor zijn spoorloos verdwenen kleinzoon en enige erfgenaam. Iemand heeft er baat bij heeft als Filip nooit gevonden wordt …

Dumoulin wordt geconfronteerd met plekken waar nederlagen, crashes en rivalen een voedingsbodem bleken voor twijfels, frustraties en onzekerheden.

Het jaar van Gwen van Poorten varieerde van paddoceremonies tot botox, van met je partner naar Burning Man en je daar verloven tot het verbreken van die verloving.

Qmusic-dj en brandweerman Tom geeft aan de hand van heftige, verdrietige, leuke en soms idiote verhalen een eerlijk en inzichtelijk beeld van het leven van een brandweerman.