Fascinerende roman met zonderlinge figuren en bijzondere omstandigheden

De toenmalige uitgever van Arnon Grunberg wilde dat hij iets zou schrijven voor de Jiddische Bibliotheek, maar eigenlijk voelde de auteur daar niet zo heel veel voor. Toch ging hij er, na lang aandringen, mee akkoord en dat leidde ertoe dat in 2004 De joodse messias werd uitgebracht en al snel allerlei lovende recensies kreeg. Het idee voor de protagonist kreeg hij in Marokko, toen hij een fotograaf uit Bazel ontmoette die aan de Rietveld Academie in Amsterdam had gestudeerd en vertelde dat zijn grootvader een SS’er was.

Het personage waar het om gaat, is de nog jonge Xavier Radek. Hij woont in het Zwitserse Basel en heeft zichzelf ten doel gesteld om meer over het lijden van de joden te weten te komen en hen vervolgens te gaan troosten. Op een dag sluit hij vriendschap met Awromele, de zoon van een rabbijn en neemt hij zich voor Jiddisch te leren en zich te laten besnijden. De ingreep gaat niet zoals het moet, maar Xavier laat zijn ideaal niet los. Beiden verhuizen naar Amsterdam en komen uiteindelijk in het beloofde land Israël terecht.

Na het lezen van deze roman kun je eigenlijk niet anders dan stellen dat dit voor een groot deel een bevreemdend boek is. Dit komt onder andere door de behoorlijk afwijkende personages, de vele bizarre, ongewone en opmerkelijke omstandigheden en de loop die het verhaal aanneemt. Werkelijk niemand is normaal en van geen enkele situatie kan de lezer zich voorstellen dat die zich ooit in de echte wereld heeft voorgedaan of zelfs maar zou kunnen voordoen. Toch zijn de talloze onderwerpen die Grunberg in de plot heeft verwerkt absoluut niet ondenkbeeldig, want – om er maar een paar te noemen – homofilie, zelfmutilatie en psychische problematiek zijn van alledag en zijn in de werkelijke maatschappij uiteraard niet weg te denken. Eigenlijk heeft de roman, ruim twintig jaar na verschijnen, nog steeds iets actueels waardoor je hem in feite als tijdloos of als ‘evergreen’ kunt beschouwen.

Hoewel Xavier Radek het personages is waar het allemaal om draait, brengt de auteur een groot aantal anderen onder de aandacht van de lezer. De belangrijkste daarvan is Awromele Michalovitz, die een grote invloed heeft op het reilen en zeilen van Xavier. Omdat er tamelijk veel over iedereen wordt verteld, krijg je een goede indruk van allen en merk je dat de een nog vreemder is dan de ander. Desondanks is het onmogelijk je je aan een van hen te storen. Natuurlijk hebben ze allemaal hun hebbelijkheden, maar stuk voor stuk komen ze ermee weg, vooral omdat dit ze uniek en intrigerend maakt. Los van hun karakterisering vraag je je bij een enkeling wel af wat hun rol in het geheel is. Behalve die in een bepaalde scène, waarvan sommige overigens ook overbodig lijken, hebben ze verder geen toegevoegde waarde in het verhaal.

Vanaf de allereerste bladzijde weet Grunberg de lezer aan zich te binden. Dit komt onder andere door zijn meeslepende schrijfstijl, die ondanks de thema’s absoluut niet zwaar of gewichtig is. Met regelmaat van de klok – of misschien wel meer dan dat – voert humor de boventoon en zijn absurde taferelen niet van de lucht. Het aantal ontwikkelingen is verbazingwekkend groot en daardoor ben je continu nieuwsgierig naar de voortgang van de gebeurtenissen. Uiteindelijk wordt het in de eindfase aanzienlijk buitenissig en, hoewel enigszins aangedikt, hoeven situaties als daarin beschreven worden op het wereldtoneel niet fictief te zijn. Zeker in het laatste gedeelte van de roman springt de auteur zo nu en dan van de hak op de tak en gaat de ene (korte) scène plotseling over naar de andere. Dit lijkt verwarrend, maar het kan niet anders uitgelegd worden dan dat hij dit met reden doet, om te laten zien hoe het met diverse personages gaat.

Alles bij elkaar genomen is De joodse messias een fascinerende vertelling met zonderlinge figuren en krankzinnig aandoende omstandigheden. Grunberg krijgt het in ieder geval opnieuw voor elkaar de lezer continu te boeien.