Bijbels proza

“… het heeft geen zin, dacht ik, om de stengel van een verwelkte anjer in die arme met meel bestoven handen te leggen, het heeft geen zin, dacht ik twee keer, haar schort te bevlekken, de streng door te knippen door een bloedrode middagzon te vierendelen, het heeft geen zin, dacht ik drie keer, lakens en bloemblaadjes te verscheuren, haren en andere bladeren te verbranden, ...”

André is van de boerderij van zijn ouders weggegaan. Op zijn zeventiende wilde hij weg van de verstikkende religieuze waarden en gebruiken die zijn ouders handhaven. Hij wilde weg van het patriarchale en traditionele leven op de boerderij, waar de vader en zijn zoons het land bewerken en de moeder en de dochters instaan voor het huishouden. Daarnaast wordt er gebeden, en bij het avondeten preekt vader. Pedro, de oudere broer van André, vindt hem beschonken terug in een oud pension en haalt hem terug. Voor ze samen terugkeren naar huis, ontspint zich een conversatie die Bijbelse proporties aanneemt, vol (zelf)verwijten, beeldend, bombastisch, met herhalingen naar Bijbels model, met religieuze citaten en verwijzingen, en voor de broers ook zeer confronterend.

Raduan Nassar (1935) is, in tegenstelling tot wat zijn naam laat vermoeden, geboren en getogen Braziliaan, zoon van Libanese migranten. In 1958 begon hij verhalen te schrijven, zonder ze te publiceren. De novelle Een glas woede ontstond in 1970 uit een van deze verhalen maar werd pas in 1978 gepubliceerd, drie jaar na Nassars debuut Bijbelse landbouw. Na publicatie van dit eerste boek werd Nassar gebombardeerd tot beste Braziliaanse schrijver ooit. Maar nadat Een glas woede verscheen, gaf Nassar het schrijven eraan om zich voltijds op agricultuur te werpen. Ondanks dat bleven zijn twee boeken populair. In 2001 werd Bijbelse landbouw nog verfilmd en in 2016 schopte de Engelse vertaling van Een glas woede het tot de longlist van de Man Booker International Prize. In datzelfde jaar won hij ook nog de Prémio Camões, de belangrijkste prijs voor Portugeestalige literatuur. Bijbelse landbouw en Een glas woede werden in 2017 voor het eerst naar het Nederlands vertaald. Beide keren kweet Harrie Lemmens zich zeer kundig van deze taak. In Bijbelse landbouw heeft de vertaler bovendien een nawoord toegevoegd waarin de figuur van Raduan Nassar en zijn boeken meer uitgediept worden.

Het boek is geïnspireerd op de parabel van de verloren zoon. André staat voor de zoon die van het rechte pad is afgeweken, terwijl Pedro de zoon is die op het rechte pad bleef. In de parabel keert de zoon berouwvol weer naar huis. Ook André keert uiteindelijk weer naar huis, maar de vergelijking houdt hier op want André voelt geen berouw. Hij vindt dit gezin nog steeds verstikkend maar zijn vader begrijpt hem niet als hij hem dat duidelijk maakt, of pretendeert hem niet te begrijpen. Ze zijn in dit boek de verpersoonlijking van twee generaties in conflict. De oude generatie hangt vast aan traditie, de jonge verwerpt ze.

Bijbelse landbouw is een lastig boek dat veel concentratie en energie van de lezer vraagt. Schrijftechnisch maakt Nassar het de lezer niet makkelijk. De schrijver maakt geen gebruik van punten en hoofdletters, noch van alinea’s. Elk hoofdstuk is één zin die onafgebroken doorloopt en waarin gedachten, gedragingen en conversaties opgeslagen zitten. Daarbovenop bedient Nassar zich van een taal die enorm rijk is aan metaforen, met een orakelende André wiens gedachten regelmatig bokkensprongen maken. Het is geen sinecure om dit betoog van André te lezen zonder een enkele keer de draad kwijt te raken. Een verrijking voor de taal is het boek in ieder geval: Nassar exploreert – en experimenteert volop met – de wijzen waarop men zijn gedachten kan uiten, en werpt hiermee een stevige literaire kluif naar de lezer. Een boek voor liefhebbers van verfijnde taalconstructies die ook literatuur kunnen appreciëren die niet noodzakelijk een uitgewerkte plot heeft.