Autobiografisch huishoudboekje

“Achteraf bezien, zoals noodzakelijk was om dit boek te schrijven, is het huishoudboekje lang niet slecht.”

Elizabeth Jane Howard is niet alleen haar schrijversnaam maar ook haar volledige meisjesnaam, het enige stabiele naast haar onbesuisde en sociaal bewogen leven gevuld met zeer veel verhuizingen en ambities, een dochter, drie huwelijken en dito scheidingen.

Zeker niet al haar schrijverswerk is in het Nederlands vertaald. Jaren na het succes van ‘De Cazalets’-serie, die als haar visitekaartje goed ontvangen werd, zijn na ‘Welbeschouwd’ en ‘Een heerlijke tijd’ dan nu haar memoires met de titel ‘Achteraf bezien’ in het Nederlands aan de beurt.

Jane, zoals de schrijfster E. J. Howard zich simpelweg liet noemen los van haar eerste naam Elizabeth, zag zichzelf als een ongewenste en onbeminde grijze muis en was haar hele leven buiten zichzelf op zoek naar trouw en liefde. Helaas voor haar privéleven kwam ze daardoor elke grillige nuance van de liefde tegen die je maar kunt bedenken, van liefdeloosheid tot vele vormen van mislukte pogingen tot intimiteit. Pas vergevorderd, op haar zeventigste, vond ze een glimp aan liefde voor zichzelf dankzij therapie en het vinden van discipline in haar schrijfkunst.

Meteen op pagina vier maakt Elizabeth Jane Howard duidelijk waarom zíj́ over haar leven schrijft. Deze originele invalshoek zou zomaar letterlijk weergegeven kunnen worden op de achterflap:

“Schrijvers zeggen dat hun kunst belangrijk voor hen is als hun voornaamste manier om te communiceren met hun lezers. Ik heb gemerkt dat schrijven vaak mijn voornaamste is om te communiceren met mezelf. Ik schrijf evenzeer, soms zelfs voornamelijk, om dingen te ontdékken als om ze aan andere mensen te vertellen. In zekere zin lijkt een autobiografie me een soort huishoudboekje: wat is er aangeschaft, waarvoor is het gebruikt, is er te veel voor betaald en is er iets van opgestoken? Hoeveel is er met vallen en opstaan geleerd? Zijn gedragspatronen en reacties veranderd? Ben ik te weten gekomen waarin ik nuttig en waarin ik nutteloos ben, wat me ondersteunt en waardoor ik wegkwijn? Heb ik geprobeerd mijn fouten en zwakheden die veranderd kunnen worden te verbeteren? Heb ik de dingen waar niets aan te doen is realistisch leren aanvaarden?”

Na dit voorwoord volgt een uitgebreide namenlijst van ‘De spelers’, het duurde lang voordat ik ben gaan vermoeden waar deze lange lijst met namen verband mee hield. Ik kon deze spelers niet direct terugvinden in haar relaas. En het duurde nog langer om het uitgebreide Register met pagina aanduiding op het eind van het boek te ontdekken. Die tip wil ik hier vast meegeven, maak er gebruik van, want uit de beschreven terugblik op haar leven lijkt het wel alsof Jane een fotografisch geheugen had voor onvoorstelbaar veel contacten en gebeurtenissen.

Jane Howard heeft haar memoires chronologisch onderverdeeld in vier perioden. Haar jeugd bestrijkt het eerste deel en laat ze eindigen met haar bruiloft met Peter Scott op 28 april 1942. Verhalend gezien is deze het aangenaamste deel om te lezen en is vergelijkbaar met ‘Lichte jaren’.
In het tweede deel mislukt haar eerste huwelijk na de geboorte van haar enige kind en dochter. De toon wordt steeds triester, want Jane is op zoek naar oprechte liefde en ze weet dat het haar met de beste wil niet lukt te confirmeren aan al die sociale verwachtingen.
Deel drie bestrijkt haar wilde jaren waarin ze op zoek is naar zichzelf als persoon om van te houden. Nog twee mislukte huwelijken volgen.
Deel vier eindigt met de jaren van schrijven en het uitbrengen van het laatste deel van ‘De Cazalets’ eind 1999. In alle delen van haar memoires verweeft ze de boeken die ze aan het schrijven is. En als je dat interessant vindt kan je deze naast haar memoires leggen om invloeden te bestuderen.

“De seksuologe was een interessante mengeling van slimheid en naïviteit, en na een paar minuten riep ze uit: ‘Door alles wat ik over u heb gehoord dacht ik dat u gewoonweg vréselijk zou zijn en dat bent u niet, hè?’ Ik zei dat ik dat niet wist. (…) Overdracht is net zoiets als verliefd zijn - hopeloos verliefd zijn, omdat het niet wederkerig kan zijn.”

Of Jane Howard zichzelf op tijd van leven werkelijk heeft leren kennen door het schrijven van ‘Achteraf bezien’ is aan de oplettende lezer. In ieder geval heeft ze haar rijke leven vol ervaring aan de lezer teruggeven in haar werk en leer je niet alleen haar kennen maar ook het Engeland in de 20e eeuw.

Voor mij was ‘Achteraf bezien’ een ontwapenende en ontroerende verrassing. Opmerkelijk vond ik dat Jane nooit consessies gedaan heeft om enig ervaring te vermijden. Het woordje ‘nee’ bestond niet voor haar uit angst, vertrouwt ze ons toe, dat ze iets belangrijks zou missen, waardoor haar leven ronduit hartstochtelijk chaotisch in zeven sloten (slipstreams) tegelijkertijd is gelopen. Niet iedereen om haar heen kon haar gedrag waarderen. Veel pijn van afwijzing moest ze overwinnen, en door haar rake woordgebruik leefde ik mee met haar emotionele ups and downs.

Het is zeker aanbevelingswaardig om eerst te genieten van ‘De Cazalets’ - waarbinnen ze het Engelse gezinsleven in de oorlogsjaren centraal stelde - en dan pas haar memoires te lezen als het puntje op de i, of de kers op de taart, dát is de juiste volgorde.

Deze memoires werden voor het eerst in 2002 uitgegeven onder de titel ‘slipstream’. Met dank aan Uitgeverij Atlas en hebban.nl dat ik een recensie exemplaar mocht ontvangen. Complimenten voor het vertaalwerk van Inge Kok