Lezen met de glimlach (maar ook niet meer dan dat)

“De hoofdstad” is een wat ironisch verhaal over een EU-ambtenaar op het departement Cultuur die de opdracht krijgt een PR-project te organiseren naar aanleiding van het 50-jarig jubileum van de Europese Commissie.

Dit boek wordt beschouwd als de eerste roman over de Europese Unie (EU). Het boek heeft meerdere verhaallijnen, geassocieerd met de rol die meerdere personen uit diverse lidstaten van de EU spelen.
Martin Susman is de “ongelukkige” met de PR-opdracht, David de Vriend is de hoogbejaarde Holocaust-overlever in een Brussels woonzorgcentrum die hierin onbewust een rol zal spelen, Kai-Uwe Frigge belooft Fenia Xenopoulou een carrièresprong in het EC-netwerk, Ryszard Oswiecki alias Matek werkt voor de Poolse geheime dienst en botst bij het naar buiten lopen uit het Atlas-hotel op ’n losgeslagen varken, dat even later Gouda Mustafa omver loopt, Alois Erhart is een gepensioneerde professor staathuishoudkunde die lid is van een Europese denktank en freewheelt over Auschwitz als de nieuwe hoofdstad van Europa (daar is de connectie met David), en commissaris Émile Brunfaut maakt jacht op de moordenaar in het Atlas-hotel (en daar is de connectie met Matek).

Het boek is geschreven in een tijdperk dat de Europese Unie kampte met een imagoprobleem (en dat vandaag de dag er eigenlijk nog altijd niet op verbeterd is). In het Nawoord weet vertaler Paul Beers je te vertellen dat Robert Menasse net voor het schrijven van z’n boek 13 redevoeringen had gebundeld in een werk in 2014, waaruit blijkt dat hij een fervent pleitbezorger van de Europese eenwording is, evenwel te zien als een proces dat moet leiden tot “de geleidelijke afschaffing van de natiestaat”. R. Menasse zou zeer anti-nationalistisch zijn.

Hoewel Menasse zich in deze en nog andere essays voorstander toont van Europese eenwording, heeft zijn boek “De hoofdstad” een satirische ondertoon. Indien ik niet op de hoogte ware geweest van de achtergrond van de schrijver, had ik dit boek zelfs bijna geïnterpreteerd als een parodie op de Unie vanwege een EU-criticus.

Her en der komen verwijzingen voor naar bestaande elementen, maar op ’n omfloerste wijze, bv. “het mausoleum van de onvoorwaardelijke liefde” gaat over een graftombe op het kerkhof van Laken dat op dag en uur een lichtvlek in de vorm van een hart vertoont : elke 21ste juni op het middaguur zorgt de zonnewende voor dit ontroerend lichtspel in het Korintische tempeltje van Louise Flignot (†1916) en Léonce Evrard (†1919). In het boek gebeurt dat op de dag en het uur van “Libelulle’s” dood, de Congolese vrouw van Armand Joseph Moens ?
Als “De hoofdstad” op zichzelf reeds een fictief verhaal met verzonnen personages is, wat is dan het nut van het nog ‘s verdraaien van de werkelijkheid rond zo’n romantisch gebeuren ?
Op het einde van het boek is er nog zo iets bizar : de aanslag in Zaventem en het metrostation Maelbeek had plaats op 22 maart 2016, het boek is gepubliceerd in 2017. Verscheidene personages komen, door omstandigheden, tesamen in het station van Maelbeek, en dan … De Oostenrijker R. Menasse alludeert op 20 doden en 130 zwaargewonden, terwijl alle Belgen weten dat in werkelijkheid 32 doden zijn gevallen (de 3 terroristen worden hier niet bijgerekend) en meer dan 340 gewonden. Wat wou R. Menasse hier nu mee bereiken, is dit nog “ironisch” en “geestig” ?

De Engelse wikipedia vertelt mij eerder vreemd nieuws over de auteur : in 2018 onthulde Welt am Sonntag dat Robert Menasse verschillende citaten had verzonnen die werden toegeschreven aan Walter Hallstein (één van de grondleggers van de EU) om zijn argument voor het overwinnen van natiestaten te ondersteunen. Het zijn net fragmenten van dergelijke quotes die ook in “De hoofdstad” opduiken.