Een donker verhaal over vergeefse hoop

Dit boek is niet voor lezers die houden van een eenvoudig boek. Het tegendeel is waar. In de eerste plaats gaat het over een dorp in Duitstalig Roemenië in de tijd dat communistisch dictator Nicolae Ceaușescu aan de macht is en ten tweede is de vertelling een zoektocht naar het verhaal achter de vele aanwijzingen in het grote aantal korte hoofdstukjes. Zie het als een lappendeken waar al die kleine lapjes een stukje vertellen over de personages, het dorpsleven, de historie van de personages en de politieke mores. Het duurde een aantal pagina’s voor het me duidelijk werd waar de auteur heen wilde met haar mooie, maar verre van optimistische beschrijvingen.

Volgens de flaptekst gaat het boek over molenaar Windisch die samen met vrouw en dochter het kleine Roemeens dorpje wil ontvluchten en zijn heil wil zoeken in Duitsland. Alle pogingen een paspoort te bemachtigen lopen op niets uit en ook hij valt ten prooi aan corruptie. Zo is het, dit is de strekking. Een optimistische toon zou niet passend zijn bij deze vertelling, maar dit is wel heel somber. Eigenlijk ruik, zie en hoor je al lezend de wanhoop en de armoede van het lot van deze dorpsbewoners. Opvallend is dat er veel gebruik gemaakt wordt van onheilsboden, zo komt de uil als motief veel voor, in het oude Egypte een voorspeller van de dood.

Mevrouw Kroner is een van de bewoners die sterft, zij zong graag een lied uit Schuberts Winterreise: ‘Naast de put bij de poort staat een oude lindeboom’, het gedicht is geschreven door Wilhelm Müller, de naam is vast geen toeval. Al die stukjes overlappen elkaar min of meer. Als de wanhoop en de onveranderlijkheid van het bestaan een thema is, dan is de natuur een sterk motief. Bloemen, bomen en planten worden net zoveel genoemd als dieren, vooral vogels. Op zich niet zo vreemd, de mensen leven van het land.

Er zijn natuurlijk ook ambtenaren en er is een kerk met een pastoor. De ambtenaren hebben macht, en vanzelfsprekend wordt die macht maar al te graag misbruikt, het vlees is zwak. Tussen neus en lippen door worden er dienstvertrekken beschreven waarin bedden staan, de rest mag de lezer raden, maar het is zeker dat mooie vrouwen geld waard zijn en dat weet ook de vader van Amalie, Windischs’ dochter. Dit machtsmisbruik linkt aan de vrouw van de molenaar, zij heeft in de oorlog meerdere malen haar lichaam moeten verkopen om te overled\ven, iets wat haar man haar nog steeds kwalijk neemt.
Amalie geeft les aan de lagere school, ze hangt de landkaart van Roemenië aan de muur.

‘Alle kinderen wonen in flats of in huizen’, zegt Amalie. ‘Ieder huis heeft kamers. Alle huizen samen vormen één groot huis. Dat grote huis is ons land. Ons vaderland.
Amalie wijst op de landkaart. ‘Dit is ons vaderland’, zegt ze. Ze zoekt met haar vingertop de zwarte stippen op de kaart. ‘Dit zijn de steden van ons vaderland’, zegt Amalie. ‘De steden zijn de kamers van dit grote huis, van ons land. In onze huizen wonen onze vaders en onze moeders. Ze zijn onze ouders. Ieder kind heeft zijn ouders. Zoals onze vader de vader is in het huis waar wij wonen is Nicolae Ceaușescu de vader van ons land . En zoals onze moeder de moeder is in het huis waarin wij wonen, zo is kameraad Elena Ceaușescu de moeder van ons land. […] Alle kinderen houden van deze twee kameraden, omdat ze hun ouders zijn.’ (1988-70-71)

Dit is waarschijnlijk zo’n boek dat blijft nawerken in het hoofd, bij het zien of horen van een uil komt er misschien een gedachte op aan dit boek, ook een zak meel kan het beeld oproepen van de arme molenaar die nooit voldoende van deze handel kan leveren voor de juiste papieren, altijd moet er meer bij. Ik houd van dit soort niet afgeronde boeken, ze geven stof tot nadenken en ook een gevoel van vrijheid omdat we hier wel op een aanvaardbare manier een paspoort kunnen kopen.
Afrondend wil ik het een zeer intensieve leeservaring noemen, die de moeite waard is, ik heb ook een aantal hoofdstukjes herlezen, dat was zinvol om niet alle aanwijzingen te missen. Een boeiende kennismaking met een Nobelprijswinnares.