Een keuze van zes verhalen

Een zestal verhalen van Tsjechov zijn hier bijeengebracht, waar de vertalers Tom Eekman, Anne Stoffel en Aai Prins aan gewerkt hebben in deze Rainbow pocketeditie van 2010. Er is geen nawoord of voorwoord, wat jammer is, ik had graag willen weten waar de keuze vandaan kwam. Het zijn verhalen uit de volledige van Oorschot bibliotheek die andere verzameledities niet hebben, dat is dan weer des te beter.

Voor ‘Een vervelende geschiedenis’ uit 1889 (Russisch: "Скучная история", in het Engels vaker als ‘Dreary history’ dus niet ‘Onaangenaam’ maar ‘Saai’) moet men de tijd nemen om in te schatten of de hoofdpersoon en professor Nikolaj Stepanovitsj nu eigenlijk de meest rationele is van het verhaal of dat hij juist op de korrel wordt genomen. Hij bepaalt de blik van het verhaal, want het zijn zijn aantekeningen en hij heeft best een heldere visie maar is vooral geïnteresseerd in de wetenschap. Hij weet dat hij nog maar een half jaar te leven heeft en geeft niet op zijn eigen identiteit te bewaren. Tussendoor siepelen echter allerlei opmerkingen waardoor je langzaam begint te twijfelen.In zijn eigen analogie is hij nog koning en niet slaaf: hij is zelfstandig en kan vrij denken. Maar af en toe is hij de controle kwijt en jammert dan. Het is vermakelijk in de beschrijving van zijn eigen dochter Liza en haar aanstaande Alexander Gnekker. Wat rest is de teleurstelling. En de tegenhanger van de wetenschap, het theater waar zijn aangenomen dochter Katja zo van hield, is uiteindelijk ook niet de winnaar. Ze kiest wel haar eigen pad, want bijna werd ze als lui en onverschillig gezien. Aan het eind is er de vraag, hoe houd je nu het algehele idee van de samenleving bij elkaar en word je niet onverschillig.
Het verhaal is geschreven in het jaar dat Anton’s oudere broer Nikolaj aan typhus overleed in het zomerverblijf dat Anton had gehuurd voor de familie. De dood is zeker nabij voor Nikolaj de professor, en dat maakt toch wel dat hier een serieus verhaal over een levenshouding wordt verteld.

Bij ‘Schoonheden’ (Russisch: Красавицы) uit 1888 word je in het eerste deel herinnerd aan het verhaal van de ‘Steppe’ waar door de schrijver als kind ook de Armeniër wordt bezocht, die een prachtige dochter Masja heeft. De aandachtige blik op de Armeniër zelf geeft aan dit deel prijs dat het een echte herinnering is. In het tweede deel is hij een oudere student en wordt een meisje bij de trein bekeken, de waarschijnlijke dochter van de stationschef.

Anjoeta (1888) is een student verhaal, waar het gebrek aan empathie van af straalt, de harde werkelijkheid van een meisje dat voor een idiote medisch student de woning schoonhoudt. Een verhaal over klasse verschil, zonder oordeel.

Narigheid (1888) wordt in de nieuwere vertaling bij Hans Boland vertaald als ‘Een ongelukkig geval’, in het Engels ‘An unpleasantness’, Russisch: ‘Неприятность‘ en beschrijft de ervaring van districtsarts Grigory Ovtsjennikov in zijn ziekenhuis waar hij al 8 jaar werkt. Opeens heeft hij geen beheersing meer, verkoopt zijn hulparts een muilpeer en dat verwijt hij zichzelf vervolgens. Je denkt dat ‘Dom, dom, dom’ dan slaat op die gebeurtenis. De echte achterliggende reden voor zijn gedrag moest ik twee keer nalezen: hij heeft onvoldoende zeggenschap binnen het ziekenhuis en wil er mee stoppen. Ook na het bezoek aan de vrederechter en districtsbestuurshoofd is hij niets opgeschoten, hij zal blijven werken en dan klinkt nog steeds het ‘Dom, dom, dom’. De titel ‘Narigheid’ die Anne Stoffel aan het verhaal gaf vond ik daarom goed gevonden, het is niet ‘een geval’.

‘Het verhaal van een onbekende’ (Russisch: ‘Рассказ неизвестного человека‘) stamt ongepubliceerd uit 1887-1888 en werd pas later weer bewerkt en verscheen in 1893. Het is een Petersburgse vertelling, die over de houding van Petersburg mensen gaat (de drie vrienden die vrij onbetamelijk zijn), terwijl de hoofdpersoon Orlov zich van alles distantieert met een ironische levenshouding. Het verhaal lijkt simpel - een vrouw Zinaida verlaat haar man voor een andere man Orlov die haar eigenlijk alleen maar als minnares wilde, maar die nu bij hem intrekt en een lakei vertelt over deze situatie. Het verhaal is echter niet simpel, omdat de echte motieven van de vertellende ik en de vrouw Zinaida niet meteen helemaal boven water komen, iets wat Harvey Pitcher in ‘Responding to Chekhov’ uit 2010 in zijn hoofdstuk 5 ‘Alternative directions’ opmerkt als zijnde een mankement in dit verhaal, net als het uitwijden over de drie vrienden in een heel hoofdstuk. Toch vind ik dat als je dit verhaal herleest, elementen over de onmogelijke relatie tussen de ‘ik’ en Zinaida steeds duidelijker worden, de ‘ik’ heeft haar zelfs gehaat toen hij nog lakei was omdat zij alles maar pikte van de andere hoofdpersoon en ‘hofjonker’ Orlov. En de drie vrienden zijn de Petersburgers, die zich helemaal niet verbazen over hun metgezel Orlov en de situatie ook wat grimmiger maken. In feite zijn zowel de ‘ik’ als de vrouw Zinaida ‘gevallen’ figuren en daarmee voor elkaar niet meer betrouwbaar, en wordt Orlov uiteindelijk heel interessant door de vergelijking die de ‘ik’ persoon maakt tussen Orlov en de Aziatische houding, waar alles ‘in de kan’ wordt teruggebracht, dat wil zeggen tot een ongevoeligheid die onkwetsbaar maakt. De ‘ik’ figuur noemt Orlov in een brief ook ‘gevallen’ maar bedoelt daar iets anders mee, meer het ontmaskerd worden van iemand die niet echt kan leven. Waar Tsjechov dan aan toevoegt dat het duizenden Russische jonge mannen betreft die deze houding nastreven.
Het tweede deel waar de vertellende ‘ik’ met Zinaida dan op reis gaat naar het buitenland is een steek onder water naar Toergenjev, die in het verhaal ook een beetje belachelijk wordt gemaakt. (Orlov die aan zijn vrienden uitlegt dat hij iets van Toergenjev heeft geleerd, maar dat hij niet zoals Toergenjev een vrouw nodig heeft om Bulgarije te veroveren). Eigenlijk wordt hier niet zoveel toegevoegd aan het verhaal, behalve dat de ‘ik’ ook nog eens terugkeert naar SPB en Orlov aan het eind niet zal toegeven dat hij ongelijk had.

‘Slaap’ is uit 1888 en is het ontroerende maar donkere verhaal van het dertienjarige meisje Varka of Varja zoals ze later bij Hans Boland heet, dat in de nacht moet oppassen op de baby van haar ‘weldoeners’. Het is een kort verhaal ‘dat je plotseling de adem afsnijdt’ zoals Natalia Ginzburg zegt in haar Tsjechov biografie.