Lezersrecensie
Beschaving en persoonlijke ontwikkeling met analogie naar een Herri met de Bles
Tokarczuk wil duidelijk een andere cultuurbodem laten zien dan Thomas Mann in Der Zauberberg. Zoals ook in het citaat van Fernando Pessoa vooraan in het boek wordt aangekondigd, is Empusion dan ook meer vanuit de duisternis of de schaduw geschreven, vanuit het idee dat die er is, en niet alleen dat, het is ook toegeëigend aan vrouwen. Een duisternis waar later de vertellende ‘wij’ figuur ook de voorkeur aan zal geven.
Met de uitspraken van de mannen van het herenpension over vrouwen in het algemeen (citaten blijkt aan het eind) wordt hun culturele achtergrond benoemd. Staan mannen meer ‘in het licht’ ? De auteur oordeelt verder niet. Omdat het geen onderwerp van discussie is, moet je zelf aan de slag met interpretaties, en worden de overige elementen in het verhaal ook wat losstaander (bijv wat men allemaal voor traditioneels krijgt voorgeschoteld, kan ik nog niet goed plaatsen, maar het is vreemd genoeg om er een interpretatie van te willen krijgen).
Met die elementen kan men zeggen dat Tokarczuk naar de tegenstelling zoekt tussen patriarchale culturele regels versus de vooral moederlijke (en impliciet meer echte) schaduwzijdes van de cultuur die behulpzaam zijn voor de persoonlijke identiteit. Zelfs Emerencia in de voormoeders van Maria hoort daarbij, de vrouwelijke voorgeschiedenis is ook in de Bijbel (en buiten de Bijbel, want Emerencia zul je daar niet aantrefffen) langer dan alleen Maria. Het is aan de lezer om te zien of Wojnicz, de hoofdpersoon, bij de ene of de andere groep aansluiting gaat vinden; zijn schaduwzijdes worden immers steeds zichtbaarder door zijn verleden wat door het verhaal heen geweven wordt. Het ontbreken van een moeder, de hulp van een oude vrouw Gliceria die alleen in de keuken voor hem zorgt, de jeugd met de doktersbezoeken, zijn vader die voor hem een leger carriere wil, en tijdens zijn verblijf wordt zijn schaduwzijde steeds meer zichtbaar gemaakt door te laten zien wat hem nu eigenlijk trekt in de bezoekjes aan de zolderkamer.
Er is gelukkig ook nog een persoonlijke identiteit, waar mensen dus zelf nadenken en ontwikkelen. En niet iets wat hem alleen maar overkomt. Empusion (het idee dat er een vrouwelijke halfgod is die mannen verslindt of in elk geval bedreigt) is voor de hoofdpersoon eigenlijk niet zo van belang, het wordt hem meer opgedrongen en eigenlijk ook vooral door de angst ervoor bij mannen. Zijn geliefde literatuur is ook niet de Empusea uit Aristophanes maar Apuleius met Lucius en de ezel, waarbij het uiterlijk en innerlijk tegenover elkaar worden gezet. Dus wat is de rol van Empusea dan eigenlijk voor het verhaal.
Empusea is voor Wojnicz alleen maar van belang omdat hij bij de angst van de mannen betrokken wordt. De ontknoping is er aan het eind, mede dankzij de ook plots zeer zelfstandig denkende dokter Semperweiss, die evenzeer een ontwikkeling doormaakt in de drie maanden van het boek.
Er is (zonder Empusea) ook nog een veel fraaiere analogie met Abraham en Isaak in het schilderij van Herri met de Bles, dat medebewoner en uiteindelijk beste vriend Thilo von Hahn heeft meegekregen. Een verhaal binnen het verhaal. Waardoor je kan denken dat dit niet zo belangrijk is maar het heeft wel degelijk betekenis. Het is zelfs mogelijk dat Empusea later toegevoegd is, om eruit te komen dat er iemand moet sterven en dat de bedreiging niet alleen maar die van tuberculose is? Het blijft wat onduidelijk.
Eigenlijk is er de verwachting dat de dood die in Görbersdorf vaker langskomt ook Wojnicz zal treffen (hij wordt gewaarschuwd door Frommer), maar de dood waarover hij het heeft als hij denkt dat zijn vader hem eigenlijk dood wenst is een andere. En dan komt het schilderij van Herri met de Bles (dat Thilo bezit en dat hem anders leert kijken) veel beter van pas: het is de offering van Isaac door Abraham, in een landschap met bergen. Isaak wordt uiteindelijk niet geofferd in het verhaal, al zegt Thilo von Hahn, de student uit Berlijn die aan de tbc zal sterven, dat dat wel gebeurt omdat Isaak niet met zijn vader terugkeerde van de berg, althans dat degene die later als Isaak figureert niet meer dezelfde is. Die verwijzing zal betekenis hebben, want we zullen inderdaad geen Isaak meer zien, maar een andere gedaante die voor hem in de plaats komt.
Ik zou - met de bevreemding dat het hele Empusion idee dan een afleiding wordt - toch willen poneren dat de bevrijding van Wojnicz (van het sanatorium maar vooral van een identiteit die niet bevalt) niet uit Empusion komt en ook niet uit een gevoel van cultuurkritiek, het komt uit de woorden van dokter Semperweiss, die het grijze gebied van identiteit benoemt, het tussenrijk genoemd, net als de demonen en de heiligen in dat tussenrijk er zijn om het zwart witte denken bij geloofszaken te nuanceren. Is Semperweiss dan de Engel uit het verhaal van Abraham en Isaak?
Wat betreft het landschap, wat overal in betrokken wordt, maar ook nog een eigen leven leidt met een eigen mystiek. Voor Tokarczuk is er een duidelijke moederlijke ondergrond, van het ‘onderhout’ en het ‘mycelium’ .
Het landschap is ook overdadig aanwezig in het schilderij van Herri met de Bles met benoemde geheimzinnige donkertes in de bossen achter de scène van Abraham en Isaak, het schilderij hangt overigens in Cincinatti en was eigenlijk wel een betere cover geweest.
In een interview op YouTube zegt Tokarczuk: ‘Landscape affects our thinking. People in an unusual landscape have a tendency to look for different points of view’. Voor Tokarczuk heeft het landschap dus ook de uitwerking dat er anders door gedacht wordt. Maar dat het landschap ‘vermoordt’ zoals Thilo zegt of zelfs de ‘wij’ op gegeven moment zegt, gaat weer een stapje verder.
De figuren zijn mooi geboetseerd, Augustus die met de handen ‘pikt’ als een haan wanneer hij spreekt, de snor van de vader van Wojnicz, de ongelukkige Thilo von Hahn die met de haren op zijn hoofd geplakt in een luie stoel zit, en Frommer (de enige andere Pool) die toch wel een belangrijke rol speelt, zelf ook vrouwonvriendelijk, dan weer theosoof en mysticus, dan weer iemand gestuurd om de geheimzinnige moorden te onderzoeken, je weet niet precies wie hij eigenlijk is en bijna zelfs een soort demon.
Samenvattend vooral een boek om uit elkaar te halen qua ideeen. Christian Weijts heeft ook onderdelen uit elkaar gehaald in de Groene Amsterdammer, onder de titel ‘ Verteller in de schaduw’ (juli 2024).
Met de uitspraken van de mannen van het herenpension over vrouwen in het algemeen (citaten blijkt aan het eind) wordt hun culturele achtergrond benoemd. Staan mannen meer ‘in het licht’ ? De auteur oordeelt verder niet. Omdat het geen onderwerp van discussie is, moet je zelf aan de slag met interpretaties, en worden de overige elementen in het verhaal ook wat losstaander (bijv wat men allemaal voor traditioneels krijgt voorgeschoteld, kan ik nog niet goed plaatsen, maar het is vreemd genoeg om er een interpretatie van te willen krijgen).
Met die elementen kan men zeggen dat Tokarczuk naar de tegenstelling zoekt tussen patriarchale culturele regels versus de vooral moederlijke (en impliciet meer echte) schaduwzijdes van de cultuur die behulpzaam zijn voor de persoonlijke identiteit. Zelfs Emerencia in de voormoeders van Maria hoort daarbij, de vrouwelijke voorgeschiedenis is ook in de Bijbel (en buiten de Bijbel, want Emerencia zul je daar niet aantrefffen) langer dan alleen Maria. Het is aan de lezer om te zien of Wojnicz, de hoofdpersoon, bij de ene of de andere groep aansluiting gaat vinden; zijn schaduwzijdes worden immers steeds zichtbaarder door zijn verleden wat door het verhaal heen geweven wordt. Het ontbreken van een moeder, de hulp van een oude vrouw Gliceria die alleen in de keuken voor hem zorgt, de jeugd met de doktersbezoeken, zijn vader die voor hem een leger carriere wil, en tijdens zijn verblijf wordt zijn schaduwzijde steeds meer zichtbaar gemaakt door te laten zien wat hem nu eigenlijk trekt in de bezoekjes aan de zolderkamer.
Er is gelukkig ook nog een persoonlijke identiteit, waar mensen dus zelf nadenken en ontwikkelen. En niet iets wat hem alleen maar overkomt. Empusion (het idee dat er een vrouwelijke halfgod is die mannen verslindt of in elk geval bedreigt) is voor de hoofdpersoon eigenlijk niet zo van belang, het wordt hem meer opgedrongen en eigenlijk ook vooral door de angst ervoor bij mannen. Zijn geliefde literatuur is ook niet de Empusea uit Aristophanes maar Apuleius met Lucius en de ezel, waarbij het uiterlijk en innerlijk tegenover elkaar worden gezet. Dus wat is de rol van Empusea dan eigenlijk voor het verhaal.
Empusea is voor Wojnicz alleen maar van belang omdat hij bij de angst van de mannen betrokken wordt. De ontknoping is er aan het eind, mede dankzij de ook plots zeer zelfstandig denkende dokter Semperweiss, die evenzeer een ontwikkeling doormaakt in de drie maanden van het boek.
Er is (zonder Empusea) ook nog een veel fraaiere analogie met Abraham en Isaak in het schilderij van Herri met de Bles, dat medebewoner en uiteindelijk beste vriend Thilo von Hahn heeft meegekregen. Een verhaal binnen het verhaal. Waardoor je kan denken dat dit niet zo belangrijk is maar het heeft wel degelijk betekenis. Het is zelfs mogelijk dat Empusea later toegevoegd is, om eruit te komen dat er iemand moet sterven en dat de bedreiging niet alleen maar die van tuberculose is? Het blijft wat onduidelijk.
Eigenlijk is er de verwachting dat de dood die in Görbersdorf vaker langskomt ook Wojnicz zal treffen (hij wordt gewaarschuwd door Frommer), maar de dood waarover hij het heeft als hij denkt dat zijn vader hem eigenlijk dood wenst is een andere. En dan komt het schilderij van Herri met de Bles (dat Thilo bezit en dat hem anders leert kijken) veel beter van pas: het is de offering van Isaac door Abraham, in een landschap met bergen. Isaak wordt uiteindelijk niet geofferd in het verhaal, al zegt Thilo von Hahn, de student uit Berlijn die aan de tbc zal sterven, dat dat wel gebeurt omdat Isaak niet met zijn vader terugkeerde van de berg, althans dat degene die later als Isaak figureert niet meer dezelfde is. Die verwijzing zal betekenis hebben, want we zullen inderdaad geen Isaak meer zien, maar een andere gedaante die voor hem in de plaats komt.
Ik zou - met de bevreemding dat het hele Empusion idee dan een afleiding wordt - toch willen poneren dat de bevrijding van Wojnicz (van het sanatorium maar vooral van een identiteit die niet bevalt) niet uit Empusion komt en ook niet uit een gevoel van cultuurkritiek, het komt uit de woorden van dokter Semperweiss, die het grijze gebied van identiteit benoemt, het tussenrijk genoemd, net als de demonen en de heiligen in dat tussenrijk er zijn om het zwart witte denken bij geloofszaken te nuanceren. Is Semperweiss dan de Engel uit het verhaal van Abraham en Isaak?
Wat betreft het landschap, wat overal in betrokken wordt, maar ook nog een eigen leven leidt met een eigen mystiek. Voor Tokarczuk is er een duidelijke moederlijke ondergrond, van het ‘onderhout’ en het ‘mycelium’ .
Het landschap is ook overdadig aanwezig in het schilderij van Herri met de Bles met benoemde geheimzinnige donkertes in de bossen achter de scène van Abraham en Isaak, het schilderij hangt overigens in Cincinatti en was eigenlijk wel een betere cover geweest.
In een interview op YouTube zegt Tokarczuk: ‘Landscape affects our thinking. People in an unusual landscape have a tendency to look for different points of view’. Voor Tokarczuk heeft het landschap dus ook de uitwerking dat er anders door gedacht wordt. Maar dat het landschap ‘vermoordt’ zoals Thilo zegt of zelfs de ‘wij’ op gegeven moment zegt, gaat weer een stapje verder.
De figuren zijn mooi geboetseerd, Augustus die met de handen ‘pikt’ als een haan wanneer hij spreekt, de snor van de vader van Wojnicz, de ongelukkige Thilo von Hahn die met de haren op zijn hoofd geplakt in een luie stoel zit, en Frommer (de enige andere Pool) die toch wel een belangrijke rol speelt, zelf ook vrouwonvriendelijk, dan weer theosoof en mysticus, dan weer iemand gestuurd om de geheimzinnige moorden te onderzoeken, je weet niet precies wie hij eigenlijk is en bijna zelfs een soort demon.
Samenvattend vooral een boek om uit elkaar te halen qua ideeen. Christian Weijts heeft ook onderdelen uit elkaar gehaald in de Groene Amsterdammer, onder de titel ‘ Verteller in de schaduw’ (juli 2024).
1
Reageer op deze recensie
