Mooi en indringend portret

Mijn vriend Stieg Larsson (2010) van Kurdo Baksi is een gedenkwaardig boek voor Larssons trouwste fans, want hij deed veel meer dan alleen het schrijven van de befaamde en in thrillerland voor een ommezwaai zorgende Millennium-trilogie. Het is geheel terecht dat zijn vriend Baksi, de man naast en achter Larsson, ons hierop wijst. Larsson is al op vroege leeftijd politiek geëngageerd, een gedreven activist, wars van racisme en totalitaire denkbeelden. In 1991 schrijft hij samen met Anna-Lena Lodenius het klassiek geworden leerboek Extremhögern (Extreem-Rechts). Hij richt het blad Expo op dat racistische netwerken in kaart brengt en schrijft over eerwraak en vrouwenmishandeling. In 2000 maakt hij het vakboek Överleva deadline - handbok för hotade journalister (Deadlines overleven – Handboek voor bedreigde journalisten). Verder werkt hij mee aan grondige analyses van nazistisch gekleurde partijen in Europa. Larsson is zeer actief en ambitieus en werkt mee aan tientallen boekprojecten als auteur of als redacteur. Het is zijn overtuiging dat vrouwenonderdrukking niet cultuurgebonden maar overal ter wereld hetzelfde is, dus ook in het Westen. “In alle patriarchale samenlevingen worden vrouwen door mannen onderdrukt, ook in Zweden”, aldus Larsson. Maar in zijn oeverloze bevlogenheid is hij ook eigengereid en gestrest. Als fel journalist gaat hij regelmatig over de schreef en brengt daardoor ook anderen in gevaar. Larsson was geen makkelijke man om mee te werken en mee om te gaan. Baksi en Larsson delen dezelfde gedrevenheid en worden goede vrienden. Maar ze staan ook regelmatig lijnrecht tegenover elkaar. Zo komen ze in conflict als Larsson een onervaren en uiterst jonge journalist (17 jaar oud) twee jaar lang laat infiltreren in een extreemrechtse organisatie van hoge nazistische kringen. Een levensgevaarlijke situatie. Het overleeft hun vriendschap ternauwernood. Bovendien irriteert het Baksi dat Larsson zelf geen enkele vrouw of allochtoon in dienst heeft. In Mijn vriend Stieg Larsson ontziet Baksi hem niet, hij noemt het boek ook geen eerbetoon aan de auteur, maar kan wel vol bewondering over hem vertellen. Larssons dood slaat in als een bom. Baksi is pas na vijf jaar in staat journalistieke afstand te creëren, wat nodig was om dit boek te kunnen schrijven. Overigens geen hoogstandje maar wel een mooi en indringend portret van een strijdende, hardwerkende en onverzettelijke Larsson. Het is schokkend dat beide vrienden vanaf 1991 groot gevaar lopen. De bedreigingen en aanslagen zijn systematisch en professioneel, en noopt ze – ondanks hulp van veiligheidsdiensten – vaak te verhuizen en geen vast leefpatroon te hebben. Mijn vriend Stieg Larsson geeft een onthutsende kijk in de keuken van het zo vrij lijkende Zweden. Wie herinnert zich Vilks de Zweedse cartoonist niet, die na zijn confronterende Mohammed-tekeningen niet meer thuis kon en durfde te slapen. De jarenlange bedreigingen en brandbommen eisten hun tol. En hij was bij lange na niet de enige. Het is niet vreemd dat Larsson in 2004 op 50-jarige leeftijd bezweek. De man heeft zich letterlijk doodgewerkt, want hij sliep amper, at ongezond, rookte als een ketter en moet als notoire koffiejunk stijf van de cafeïne hebben gestaan. Het is ongelooflijk dat hij zich bij een dergelijke manier van leven kon concentreren op de omvangrijke trilogie, die hij overigens vooral ’s nachts schreef. De bekende thrillerauteur Liza Marklund, tevens eigenaar van uitgeverij Pirat Förlaget, wees in 2003 de teksten van de gehele trilogie af. Zij moet zich later regelmatig met spijt hebben afgevraagd wat zij toen heeft gemist, niet bij machte was te zien. Uitgeverij Norstedts, die de trilogie wél zag zitten, zal naar verwachting in 2015 in opdracht van de erven van Larsson het vierde Millennium-boek uitgeven, maar niet op basis van het onvoltooide manuscript dat Larsson na zijn dood achterliet en dat na vele kostbare juridische procedures nog steeds angstvallig wordt beschermd door zijn levenspartner Eva Gabrielsson. Bestsellerauteur David Lagercrantz, van Ik, Zlatan, schrijft een geheel nieuwe plot maar belooft wel voort te borduren op de trilogie. Ongeacht of Lagercrantz een goed of slecht boek schrijft, zullen Larssons vader en broer (met wie Larsson overigens gebrouilleerd was), financieel en wereldwijd nóg verder profiteren van zijn overlijden. In Nederland bestaat hier een passend woord voor. Misschien juridisch helemaal dichtgespijkerd vanwege Larssons onachtzaamheid ten opzichte van Gabrielsson, maar moreel gezien een knap staaltje van financiële klaploperij en een uiterst onzuiver en smakeloos miljoenengewin. (2010-2014)