Standaardwerk van het literair modernisme

“Bekentenissen van Zeno” (1923) van Italo Svevo (1861 – 1928) werd, (mede) door de ‘reclame’ die James Joyce er voor maakte, in Europa binnen een aantal jaren na verschijning een veel gelezen en hoog gewaardeerde modernistische roman. Van inhoudelijke en of stilistische overeenkomsten tussen het werk van Svevo en Joyce is zo goed als geen sprake. Svevo wordt ook vaak in één naam genoemd met Marcel Proust, die een jaar voor het verschijnen van “Zeno” overleed, maar net als bij Joyce, de verschillen tussen de twee zijn groter dan de overeenkomsten. Nu, ongeveer een eeuw geleden na verschijning wordt “Bekentenissen van Zeno” nog steeds gerekend tot één van de grote klassiekers van de literatuur uit het Europese Interbellum en als een standaardwerk wat betreft het literair modernisme.

Italo Svevo is het pseudoniem van de in Triëst geboren Ettore Schmitz. Van zijn vaderskant, zoals de achternaam al suggereert, waren ze van Duitse afkomst, van zijn moederskant waren ze Italiaans. En om het nog internationaler te maken, Triëst was in die jaren een stad in het Keizerrijk Oostenrijk-Hongarije. De stad kende een grote Italiaanse enclave en na de Eerste Wereldoorlog en het instorten van het Oostenrijkse Keizerrijk is Triëst een Italiaanse stad geworden. Schmitz/Svevo groeide meertalig op; Duits en Italiaans sprak en schreef hij ruim voldoende en in het dagelijks leven bediende hij zich van het lokale dialect dat een mengeling is van Italiaans met veel Duitstalige invloeden. De vader van Svevo was een succesvol zakenman, totdat het misgaat wanneer Svevo zeventien jaar oud is. In plaats van een financieel welgesteld leven dat hem alle tijd en ruimte zou geven om zijn literaire ambities na te jagen, moest de jonge Svevo gaan werken voor zijn dagelijks brood. Hij vond een baan(tje) bij een lokale bank. Lezen en schrijven van literatuur werd iets voor na werktijd. Zijn eerste twee romans (1893 en 1898) kregen nauwelijks aandacht van de literaire pers en verkochten amper. Teleurgesteld door dit gebrek aan (h)erkenning duurde het tot 1919 voor hij weer begon met het schrijven van een roman. Dit wordt “Bekentenissen van Zeno” dat in 1923 wordt gepubliceerd. Svevo is in de jaren voorafgaand aan het schrijven van “Bekentenissen van Zeno”, net als veel anderen, geïnteresseerd geraakt in de psychotherapie van Sigmund Freud. Een interesse die niet leidt tot scepsis ten opzichte van het werk en de methoden van Freud, maar ook niet tot een volledig overtuiging dat Freud het volledig bij het rechte eind heeft. In “Bekentenissen van Zeno” speelt Svevo op ironische wijze met zijn eigen twijfels omtrent de waarde en het nut van Freuds gedachtengoed.

De roman bestaat voor het grootste deel uit de memoires van Zeno Cosini, die hij heeft geschreven op aanraden van zijn psychiater, Dokter S. De dokter besluit deze memoires te publiceren, omdat ze vol leugens staan en omdat Zeno niet langer meer langskomt voor therapeutische sessies. De memoires van Zeno zijn thematisch opgebouwd: zijn rook verslaving, de dood van zijn vader, zijn huwelijk, zijn maîtresse en zijn carrière als zakenman. Bij lezing van deze memoires wordt al snel duidelijk dat de dokter gelijk heeft, Zeno is allesbehalve eerlijk ten opzichte van zichzelf en anderen in zijn leven. Het eerste, niet eerlijk zijn ten opzichte van zichzelf, ondergraaft ieder mogelijk effect van de Freudiaanse psychiatrie. Zeno is zich terdege bewust dat op deze manier het geen zin heeft om nog langs te gaan bij zijn psychiater, zo wordt duidelijk uit het laatste deel van de roman, een aantal fragmenten uit zijn (net als al het andere in deze roman) fictieve dagboek uit 1916.
Het grote middenstuk van de roman, bestaande uit de memoires van Zeno, toont Zeno zich een halfslachtige gemakzuchtige weifelachtige draaikont die zichzelf keer op keer tevergeefs probeert te overtuigen van het tegendeel. Dit spel tussen feit, het achteraf duiden van feiten en gebeurtenissen, tekortschietend en selectief geheugen, het bevooroordeeld zijn ten opzichte van zichzelf beheerst Svevo tot in de puntjes. Svevo maakt zo van Zeno een geloofwaardige onbetrouwbare, en op momenten leugenachtige, verteller. Het is deze geloofwaardige onbetrouwbare verteller Zeno die zo goed de literaire modernistische tijdsgeest weergeeft; in hoeverre kunnen en willen wij onszelf en de wereld om ons heen kennen?