Volwassenen lopen in de weg

Anna Gmeyner (1902-1991) is een in Oostenrijk geboren joodse schrijfster van toneel, filmscripts en literatuur. “Manja, de vriendschap van vijf kinderen” uit 1938 heeft ze geschreven nadat ze uit Duitsland was gevlucht voor de Nazi’s. Het boek werd dan ook niet in Duitsland uitgegeven, maar in Nederland bij het ‘exil’ fonds van uitgeverij Querido. Het is de eerste roman van Gmeyner, die tot dan toe toneelteksten en filmscripts had geschreven. Deze ervaring als schrijfster voor toneel en film komt nadrukkelijk terug in “Manja”.

De roman begint ijzersterk met het vertellen van het einde van de hele geschiedenis om daarna in een lange ‘flashback’ tot in detail te vertellen hoe de vijf kinderen op de wereld zijn gekomen. Daarna zakt de roman in; er zijn te veel nevenpersonages en subplots én de kinderen en hun ouders vooral, worden te stereotype en eendimensionaal neergezet door Gmeyner. Haar ervaring met toneel en film zit Gmeyner hier in de weg. De vele nevenpersonages worden in het begin van de roman heel goed geïntroduceerd, maar wanneer ze later weer ‘het toneel’ opkomen duurt het lang voor een lezer het personage herkent. In film of toneel hebben we visuele aanknopings- en herkenningspunten in een roman ontbreken die. Het andere wat Gmeyner in de weg zit, is dat in toneel en film er zo goed als geen plaats is voor een (innerlijke) monoloog, het gaat om dialogen. In “Manja” is de weergave van innerlijke beweegredenen, emoties, oordelen et cetera wat onhandig en geforceerd; niet het sterkste punt van Gmeyner. Het heeft mij dan ook drie pogingen gekost voordat ik het boek heb uitgelezen.

Dat ik toch weer iedere keer “Manja” terug oppakte om verder te lezen in plaats van het definitief weg te leggen, komt doordat Gmeyner de ‘filmische’ tekortkomingen in de roman voldoende compenseert met een fraai ‘bildungs’ verhaal van de vijf jonge vrienden en Manja als intrigerend personage waarom (bijna) alles draait in het boek. Het zijn de volwassenen die de vriendschap van de kinderen steeds lastiger maken, net als dat het te veel aan volwassen is die het mij lastig maakten om “Manja” heel positief te kunnen waarderen.