Goed verpakte maatschappijkritiek

Melati van Java was het pseudoniem van Marie Sloot (1853 – 1927). Ze kwam ter wereld op Java als oudste kind in een intellectueel katholiek gezin. Haar vader was (hoofd-)onderwijzer. Haar moeder zorgde er voor dat Marie en haar zusje en broertje een gedegen opvoeding kregen. Marie haalde in 1868 haar acte hulponderwijzers Franse en Engelse taal. In 1871 verhuisde het gezin naar Nederland en in 1872 maakte Sloot haar literair debuut met een novelle in een katholiek tijdschrift. In 1874 verscheen haar eerste roman en gebruikte ze voor het eerst het pseudoniem Melati van Java. In korte tijd groeide ze uit tot een populaire schrijfster van artikelen, verhalen, novellen en romans. Het inkomen wat ze hiermee verdiende was (ruim) voldoende om van te kunnen leven. Haar schrijfstijl; geïdealiseerd realisme werd in het begin van haar carrière positief gewaardeerd door critici. Met de opkomst in populariteit onder critici van het naturalisme nam de kritiek op haar schrijfstijl toe. Bij het lezerspubliek bleef zij populair tot aan haar dood en werd veel van haar werk meerdere keren herdrukt.

De kritiek van (mannelijke) recensenten bleef niet alleen beperkt tot haar schrijfstijl, maar ook haar onderwerpkeuze en uitwerking van onderwerp konden op kritiek rekenen. In het werk van Melati staan sterke onafhankelijke vrouwen vaak centraal en spreekt zij zich negatief uit over de wijze waarop in Nederland en Nederlands-Indië om wordt gegaan met Indo-Europese vrouwen. De oma, aan moederskant, van Marie/Melatie was Indonesisch, waardoor zij zelf Indo-Europees was. Ondanks al deze kritieken van recensenten werd ze in 1893, de eerste keer dat vrouwen konden toetreden, uitgenodigd door de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde om lid te worden.

“Fernand” (1874) is een Indische roman, al speelt het verhaal zich voor het overgrote deel af in Nederland. Alle hoofd- en nevenpersonages hebben een band met Nederlands-Indië; ze zijn er geboren en/of getogen of hebben er jarenlang gewoond en/of gewerkt. De titel wekt de verwachting dat Fernand het hoofdpersonage van de roman is. Dat is hij niet, hij is slechts het mannelijke personage waar vier vrouwen, de échte hoofdpersonages, om heen draaien. Zo is er Antoinette van Leeuwenburgh jong weduwe geworden en de moeder van Fernand die haar leven en liefde opoffert voor de opvoeding en het leven van haar zoon. Zij verwacht en eist dat hij dit ook voor haar doet. Dan is er ook nog het buurmeisje Nora van Noorden. Nora, net als haar moeder Ida, voldoen bijna volledig aan het ideaalbeeld van de vrouw in die jaren; onderdanig aan vader en/of echtgenoot, zorgzaam, volgzaam, bescheiden en zichzelf wegcijferend ter eer en meerdere glorie van een man. En dan is er nog de vierde vrouw, de Indo-Europese Theodora van Vaerne. Net als andere Indo-Europese vrouwen wordt zij beschouwd als een exotische erotiserende ‘femme fatale’, die het meer moet hebben van haar temperament (haar Indische kant) dan van haar verstand (haar Europese kant). Melati speelt en stoeit met de breed gedragen racistische en seksistische vooroordelen en opvattingen in de samenleving uit die tijd door Theodora vanuit verschillende perspectieven aan de lezers te presenteren. Dit doet Melati erg goed. Net zoals Melati erg goed, maar niet altijd even subtiel, het dominante morele gelijk van de witte burgerman belachelijk maakt. Dat Melati van Java al haar maatschappijkritiek verpakt en soms verstopt in, zeker tegen het einde van de roman, een gecompliceerde familiegeschiedenis vind ik jammer. Naar alle waarschijnlijkheid was deze ‘verpakking’ in die jaren nodig om het werk gelezen te krijgen.

De heruitgave van “Fernand” in 2009 onder redactie van Vilan van de Loo is een meer dan welkome aanvulling voor hedendaagse lezers en liefhebbers van de Indische literatuur, de Nederlandstalige literatuur van de eerste feministische golf, als de klassieke Nederlandstalige literatuur in het geheel. “Fernand” maakt nog eens duidelijk dat onze literatuurgeschiedenis uit die jaren veel gevarieerder is dan de standaard hand- en leerboeken ons vertellen. Ik blijf het dan ook jammer vinden dat dergelijke heruitgaven weinig lezers weten te vinden.