Meer dan ijzersterke ‘coming out’ roman

Met de roman “De immoralist” (1902) brak André Gide (1869 – 1951) door bij een groter publiek. Niet alleen in Frankrijk, maar ook in Nederland en het Verenigd Koninkrijk. Toch duurde het tot 1935 voordat de eerste vertaling naar het Nederlands van “De immoralist” werd gepubliceerd. De vertaling was van de bekende dichter Hendrik Marsman. Het is deze vertaling die ik heb gelezen.

“De immoralist” is een lange monoloog van het hoofdpersonage Michel, in wie we Gide zelf grotendeels herkennen, gericht aan drie van zijn beste vrienden. Ze hebben Michel niet meer gezien of gesproken na zijn huwelijk drie jaar geleden met Marceline. Op dringend verzoek van Michel zijn ze hem komen opzoeken ergens in een dorp diep in de Algerijnse woestijn. De monoloog van Michel leest als een ‘coming out’. Vanaf de huwelijksvoltrekking tot nu (en dat nu is ergens eind negentiende eeuw), vertelt Michel wat er gebeurd is in zijn leven, maar vooral vertelt hij hoe hij is veranderd. Van een door collega’s hoog gewaardeerd filoloog-archeoloog aan een universiteit naar een teruggetrokken leven ver weg van de westerse moderniteit in een woestijndorp.

In de drie jaar hebben zowel Michel en Marceline tuberculose gehad. Zij is er aan overleden, hij door de zeer goede zorgen van haar net niet. TBC en het overleven van de ziekte, kan gelezen worden als het overwinnen, het niet kapot gemaakt worden, door de westerse christelijke moraal en samenleving. In die drie jaar heeft Michel niet alleen letterlijk, maar ook figuurlijk steeds meer afstand genomen van de westerse samenleving en de nog altijd dominante christelijke moraal.

Zoals gezegd, leest het als een ‘coming out’, maar dan wel een ook voor die tijd allesbehalve expliciete ‘coming out’. Door het verhaal heen valt meer en meer op, dat Michel zijn echtgenote of welke vrouw dan ook nooit beschrijft in termen van mooi, aantrekkelijk, opwindend. Dat doet hij wel steeds vaker, steeds meer en steeds wat suggestiever en symbolischer bij jonge mannen. Vooral donkere Arabische jonge mannen, jongens nog krijgen de aandacht van Michel. Hij beschrijft deze jongens zowel als ‘nobele wilden’ die nog onschuldig zijn, omdat zij (nog) niet aangetast en aangepast zijn door en aan de westerse cultuur hij beschrijft ze als homo-erotisch lustobject. Al gebeurt dat laatste wel voorzichtig en impliciet, zonder iets aan duidelijkheid over te laten.

“De immoralist” is zeker niet de eerste ‘coming out’ roman, maar wel een ijzersterke die ook als je niet echt in dit thema bent geïnteresseerd zeker de moeite waard is om te lezen. Het is niet alleen waarover Gide schrijft, maar vooral hoe hij het beschrijft waardoor “De immoralist” nog steeds zo goed is.