Eerste Nederlandstalige feministische roman

“Een huwelijk in Indië” uit 1873 van Mina Kruseman (1839 – 1922) is een tendensroman waarin de schrijfster pleit voor juridische- en economische zelfstandigheid van vrouwen in de Nederlandse samenleving. Meisjes en vrouwen hadden in die jaren formeel (wetgeving) en informeel (maatschappelijke normen) zo goed als niets te vertellen wat betreft de eigen toekomst. Zo was het ‘not done’ voor meisjes uit hogere kringen om een gedegen opleiding te volgen om zo na afronding van de opleiding een goed genoeg betalende baan te vinden en daarmee in het eigen levensonderhoud te kunnen voorzien. Ook was het nog gebruikelijk dat meisjes/jonge vrouwen werden uitgehuwelijkt en bij weigering werden verstoten. Ook was het gebruikelijk dat Nederlandse bestuursambtenaren in Indië in de eerste tien jaar van hun betrekking niet mochten trouwen en niet alleen een inlandse huishoudster hadden, maar ook bij deze huishoudster (al dan niet tegen haar zin) enkele kinderen verwekten. Huishoudster en kinderen werden meestal terug gestuurd naar de dessa of kampong waar ze vandaan kwamen, op het moment dat bestuursambtenaar op verlof in Nederland met een Nederlandse vrouw trouwde die mee terug naar Indië ging. Tegen al deze praktijken ageerde Kruseman in “Een huwelijk in Indie”.

Kruseman was al redelijk goed bekend in Nederland voordat zij haar roman publiceerde. Zij had al een aantal artikelen en essays geschreven over de ‘vrouwenkwestie’ en had samen met Betsy Perk, een andere Nederlandse feministe van het eerste uur, een succesvolle lezingentournee door Nederland gedaan. Dat de roman bij publicatie voor ophef zorgde wekt geen verbazing. Een heel groot deel van de reacties van het maatschappelijke en literaire establishment waren ronduit negatief en denigrerend. De overeenkomsten met hedendaagse reacties op #metoo, #blacklivesmatter en jonge milieuactivisten is opmerkelijk en veelzeggend. De ophef die “Een huwelijk in Indië” veroorzaakte heeft wel bijgedragen aan het verkoopsucces van het boek, maar het heeft nog decennia geduurd voordat er verbetering kwam in de positie van de vrouw in Nederland en Nederlands-Indië. De discussies over het boek gingen wel over de inhoud, maar zelden of nooit over de literaire kwaliteit van de roman. Slechts een enkele literaire recensent heeft oprecht moeite gedaan om “Een huwelijk in Indië” te beoordelen op literaire kwaliteiten.

Doordat Kruseman in haar roman veel thema’s aankaart en daarom veel subplots en bijfiguren wordt introduceert, is het soms lastig volgen van de belangrijkste verhaallijn. Deze verhaallijn is het ongelukkige en door haar ongewenste huwelijk van de zestienjarige Louise van Amerongen. Deze mooie, intelligente en scherp formulerende jonge vrouw wordt door haar ouders uitgehuwelijkt aan de jaren oudere hogere bestuursambtenaar Stevens. Hij vindt haar een mooi en lekker ding dat goed zal staan als gastvrouw in zijn residentiewoning. Zij vindt hem helemaal niks van hem, want ze kent hem nauwelijks. Wanneer ze na de huwelijksvoltrekking aankomen in zijn residentiewoning ergens in de binnenlanden van Nederlands-Indië komt Louise er al vlug achter dat Stevens al twee kinderen heeft, zogenaamde voorkinderen, bij zijn voormalige huishoudster. Kinderen en huishoudster heeft hij met wat geld teruggestuurd naar waar zij vandaan kwam. Dat Louise ook niet na verloop van tijd gelukkig of was het maar accepterend tevreden wordt in haar huwelijk spreekt voor zich. Het wordt steeds erger, wat uiteindelijk tot krankzinnigheid leidt bij Louise (Louise van Amerongen als voorloopster van Eline Vere!) en uitmondt in een echtscheiding. Een echtscheiding die zij al langere tijd wilde, maar zo ging het toen, het niet van belang is wat een vrouw wilde. Pas als echtgenoot Stevens een echtscheiding wil is het binnen de kortste keren geregeld.

De belangrijkste subplot, tweede verhaallijn, in “Een huwelijk in Indië” is het levensverhaal van Lina van Wageningen, die wel van haar vader de mogelijkheid krijgt om een gedegen opleiding te volgen, die uit liefde en eigen keuze trouwt, enzovoorts. In de roman komen Lina en Louise elkaar af en toe tegen. Het contrast tussen de twee is schrijnend.

Door ook het levensverhaal van Lina en nog andere subplots in de roman te verwerken en door bijna alle misstanden aan te kaarten neemt Kruseman te veel hooi op haar vork, waardoor “Een huwelijk in Indië” geen absolute literaire top is, maar zeker nog de moeite waard is voor een hedendaagse lezer. Bij lezing moest ik regelmatig denken aan “Jane Eyre” van Charlotte Brönte uit 1847. In beide romans is sprake van een vrouwelijk hoofdpersonage dat vroegwijs, intelligent en zelfverzekerd is, en dat ook als dusdanig wordt verheerlijkt door de schrijfster, al ligt het er bij Kruseman net niet zo dik boven op en kiest zij niet voor een ‘happy end’.

Het is en blijft opmerkelijk, zo niet schandalig dat het tot 2009 duurde voordat er weer een herdruk van deze roman verscheen. Waar waren al die (her)uitgevers bang voor in de twintigste eeuw? Ruim een eeuw na de eerste publicatie waren het Vilan van de Loo en het Koninklijk Instituut voor de Tropen die “Een huwelijk in de Indië” uit de vergetelheid haalden in 2009. Of “Een huwelijk in Indië” dan nu wel de erkenning krijgt die het verdient valt te betwijfelen, omdat ook deze keer een groot deel van de recensenten de roman ten onrechte af heeft gedaan als gedateerd en achterhaald.