Een (h)eerlijk zelfportret

“Een portret van de kunstenaar als jongeman” uit 1916 is de debuutroman van de Ierse schrijver James Joyce (1882 – 1941). Joyce begon al in 1904 met schrijven van wat uiteindelijk “Een portret” zou worden. Aan een eerste versie, met de titel “Stephen hero”, werkte Joyce tussen 1904 en 1907. Hij pakte dit manuscript weer op nadat hij “Dubliners”, zijn verhalenbundel, afgerond had. Wat Joyce deed met dit manuscript was meer dan redigeren, hij haalde het volledig overhoop en kwam met een in die tijd niet al te vaak toegepaste stijlfiguur; de vrije indirecte rede. Onder andere Jane Austen en Gustave Flaubert hadden deze stijlfiguur eerder al met succes toegepast, maar niet in een autobiografische roman. Het grote verschil met voorgangers die deze stijlfiguur toepasten, is dat Joyce de ‘ik’ en de verteller nog dichter tot elkaar brengt waardoor het lastig en vaak onmogelijk is om in “Een portret van de kunstenaar als jongeman” nog een onderscheid te maken tussen de ‘ik’ van het hoofdpersonage Stephen Dedalus, een alter ego van James Joyce, en de (anonieme) verteller. Hierdoor worden de belevingswereld, de gekende omgeving van de hoofdpersoon en die van de verteller bijna dezelfde en om het helemaal tot de uiterste consequenties door te drijven, ook de taal waarvan zowel de ‘ik’, Stephen Dedalus, en de verteller zich bedienen is bijna dezelfde. Dit wordt heel duidelijk in de eerste hoofdstukken waar de 6-10 jarige Stephen die nog niet zo heel goed begrijpt hoe de wereld om hem heen werkt en in elkaar steekt en dit (nog) niet begrijpen wordt geuit in een taal passend bij een 6 tot 10 jarige.

Alsof deze hoogstaande stijloefening nog niet genoeg is, schotelt Joyce de lezer ook nog eens een sterk inhoudelijk verhaal voor. Wij volgen en hand in hand samen met Stephen Dedalus volgen we zijn opgroeien van kleuter tot prille volwassenen in deze ‘bildungsroman’. Van een jongetje dat nog niet helemaal weet waarom hij niet vol overtuiging houdt van zijn vader tot een jongeman die het Iers nationalisme van zijn vader maar achterhaalde romantische onzin vindt. Van een jongetje dat veel van zijn moeder houdt, maar een groot deel van haar opvattingen niet begrijpt tot een jonge volwassenen die na een jaren durende innerlijke zoektocht afstand neemt van het (Ierse) katholicisme van zijn moeder.

De combinatie van vorm en inhoud in “Een portret van de artiest als jongeman” sluiten heel goed op elkaar aan, waardoor het een (h)eerlijk zelfportret is geworden en een van de beste ‘bildungsromans’ die ik tot nu toe heb gelezen.