Veelbelovend tragisch-komisch toeval

“Heer, vrouw, boer” van Vladimir Nabokov (1899 – 1977) uit 1928 werd oorspronkelijk in het Russisch gepubliceerd bij een uitgeverij van Russische migrantenliteratuur in Berlijn. Nabokov en zijn familie woonden in die jaren in Berlijn als politieke vluchtelingen, omdat zijn vader minister was in de regering van Kerenski kort voor en tijdens de Russische Revolutie in 1917-1918. Nabokov die zo goed als geen Duits sprak, amper tot geen sociale contacten had met Duitsers en ook geen hedendaagse Duitse literatuur las schreef desondanks met “Heer, vrouw, boer” een roman die zich grotendeels in Berlijn afspeelt en als hoofdpersonages drie Duitse Berlijners heeft. In (bijna) al zijn andere romans en verhalen uit zijn ‘Berlijnse periode’ zijn Russen hoofdpersonage. In zijn voorwoord bij de Engelse vertaling van “Heer, vrouw, boer” (ook opgenomen in de Nederlandstalige vertaling) gaat Nabokov wat dieper in om deze eigenaardigheid. Het was Nabokov bij het schrijven van “Heer, vrouw, boer” juist te doen om het zo goed als onbekende, wat hem juist de vrijheid gaf om niet vast te blijven steken in de cirkel van Russische migranten. “Heer, vrouw, boer” verscheen kort na de Russische editie ook in het Duits, zonder al te veel succes overigens.

Het verhaal van “Heer, vrouw, boer” hangt van toevalligheden aan elkaar en draait om een tragisch-komische driehoeksverhouding tussen oom, tante en neef. De eerste toevalligheid in de roman is dat de drie in dezelfde trein coupé zitten op weg naar Berlijn. Oom en tante op terugreis van hun vakantie en neef Franz op heenreis naar Berlijn waar hij op voorspraak van zijn moeder een baan aangeboden krijgt in de herenmodezaak van zijn oom. Aangezien Franz zijn oom en tante nog nooit heeft gezien, alles is per brief geregeld, herkennen zij elkaar niet. Zo zijn er in het verdere verloop van de roman nog een aantal toevalligheden zonder dat het ongeloofwaardig wordt. Tante Martha is niet uit liefde getrouwd met de veel oudere oom Kurt Dreyer, maar uit de ambitie om een geriefelijk en comfortabel te leiden. Wanneer de drie elkaar beter leren kennen worden Franz, die zijn tante al in de trein een mooie vrouw vond, en Martha meer en meer tot elkaar aangetrokken. Het gaat zo ver dat ze allerlei manieren verzinnen om de oom uit de weg te ruimen, zodat zij als rijke weduwe met Franz een gelukkige toekomst tegemoet kan gaan.

Het verhaal is vol met humor geschreven en, niet geheel verbazingwekkend, er ontbreekt ook maar iets van de politieke en maatschappelijke onrust en dynamiek van Berlijn in die jaren. Of zoals Nabokov het al in zijn voorwoord aangeeft, het verhaal had net zo goed in een andere Europese stad af kunnen spelen, maar het was omdat hij een plattegrond had van Berlijn en de locaties waar de roman zich afspeelt kon bekijken dat het Berlijn is geworden. Ik heb geen idee hoe “Heer, vrouw, boer” in die jaren door de Berlijnse literaire pers is ontvangen, maar ik kan mij heel goed voorstellen dat “veelbelovend” een terugkerende term in recensies zou zijn geweest. “Heer, vrouw, boer” is geen grootste roman, maar dat Nabokov kan schrijven en overloopt van talent dat wordt overduidelijk bij het lezen van deze roman.

Nog een mogelijkheid toevalligheid ter overdenking; de achternaam van Franz is Bubendorf. Twee jaar na de publicatie van “Heer, vrouw, boer” komt Alfred Döblin met “Berlijn-Alexanderplatz” en het hoofdpersonage Franz Biberkopf. Toeval? Bubendorf geeft in het begin van de roman een heel wazige beschrijving van de stad Berlijn, omdat zijn bril stuk is en hij niet veel meer ziet dan vage contouren. Hier tegenover staat Biberkopf die een heel scherp en gedetailleerd beeld geeft van Berlijn.