Goed, maar geen meesterwerk van Zola

“Het meesterwerk” (1886) van Emile Zola (1840 – 1902) is de veertiende roman uit zijn Les Rougon-Macquart serie. Alle romans in deze serie zijn zonder problemen apart te lezen. Toch is “Het meesterwerk” een buitenbeentje in de serie, omdat het de meest autobiografische is. In zijn andere romans houdt Zola afstand van zowel het onderwerp als de personages die hij opvoert en komt hij zelf zo goed als niet voor in de romans. Deze afstandelijkheid, deze poging tot wetenschappelijke kritische, maar objectieve weergave is één van de kenmerken van het literair naturalisme, een genre dat Zola zo goed als eigenhandig heeft gecreëerd. De persoonlijke opvattingen van Zola over hedendaagse kunst en kunstenaarschap en het autobiografische van “Het meesterwerk” maken het niet alleen een buitenbeentje binnen de serie, maar ook een van de minder goede romans van Zola.

Centraal personage in “Het meesterwerk” is de jonge kunstschilder Claude Lantier die net als zijn schrijvende vriend Pierre Sandoz afkomstig is uit de Provence en naar Parijs is verhuisd. Samen met een aantal gelijkgestemde vrienden willen zij de Parijse kunstenaarswereld op zijn kop zetten. Deze jonge generatie kunstenaars zet zich hoofdzakelijk af tegen de Romantische kunstopvattingen van de gevestigde orde. Claude is grotendeels gebaseerd op Paul Cézanne en in Pierre Sandoz herkennen wij Zola. Toch is “Het meesterwerk” geen ‘echte’ sleutelroman, want daarvoor zijn de overeenkomsten tussen de karakters in de roman en de ‘echte’ Cézanne en Zola net iets te weinig. Het is overduidelijk dat Zola worstelt met wat hij in fictie kan schrijven over zijn vrienden en zichzelf aan de ene kant en het feit dat hij zijn vrienden en zichzelf dagelijks tegenkomt in het echte leven aan de andere kant. De schrijver Zola heeft te veel medelijden met het karakter Claude Lantier/Paul Cézanne en andere bevriende kunstenaars waardoor “Het meesterwerk” op momenten iets weg heeft van een verontschuldiging van Zola voor het medeleven dat hij veel minder heeft in het dagelijks leven.

Hierdoor is “Het meesterwerk” nog geen slechte roman. Zola beschrijft heel sterk de verschillende keuzes waar vernieuwende beginnende kunstenaars mee te maken hebben aan het begin van hun carrière en hoe het er aan toe gaat in de Parijse kunstenaarswereld in die jaren. Lantier die kiest voor compromisloos vasthouden aan de vernieuwende principes ook als dat tot langdurige armoede en tekort aan erkenning leidt. Anderen verloochenen al snel in meerdere of mindere mate hun vernieuwende principes voor een zekerder financieel bestaan. Het zijn de hypocrisie en innerlijke conflicten van deze laatsten, waaronder die van de schrijver Pierre Sandoz/Emile Zola die Zola goed beschrijft. In tegenstelling tot in andere romans van Zola doet hij dit vooral van ‘de buitenkant’, Zola laat zien hoe het innerlijke conflict uitwerkt op de kunstenaars, maar beschrijven van innerlijke conflicten doet Zola in deze roman hoofdzakelijk alleen die van Claude Lantier en zijn echtgenote Christine. Bij Lantier zit weinig tot geen ontwikkeling in de innerlijke conflicten waardoor Christine overblijft als enige karakter in “Het meesterwerk” dat Zola voldoende en goed uitdiept. Dat is te weinig om van “Het meesterwerk” een roman te maken die van hetzelfde niveau is als bijvoorbeeld “De mijn”, “Thérèse Raquin” of “Het beest in de mens”.