Hoogstaande bundel Nederlandstalige verhalen

De verhalenbundel “Keefman” uit 1972 van Jan Arends (1925 – 1974) wordt terecht gerekend tot een van de beste Nederlandstalige verhalenbundels uit de tweede helft van de 20e eeuw. De bundel heeft twee kenmerken die er voor zorgen dat “Keefman” boven de meeste andere verhalenbundels uitstijgt. Ten eerste is dit de eenheid van de bundel. Alle verhalen hebben als vertellende hoofdpersoon of als centraal thema een psychiatrische patiënt. Ten tweede, is de kwaliteit van alle verhalen in “Keefman” goed tot zeer goed. Bovendien zijn de verhalen niet door de tand des tijds aangetast.

Dat het titelverhaal en het verhaal ‘Vrijgezel op kamers’ de afgelopen decennia in verschillende bloemlezingen zijn opgenomen zal niemand verbazen die deze verhalen heeft gelezen. Het titelverhaal is een lange meerdelige tirade van een psychiatrische patiënt tegen zijn psychiater en geeft een verrassend en op momenten ook beangstigend inkijkje in de belevingswereld van een psychiatrische patiënt. Het feit dat Jan Arends zelf meerdere periodes in zijn leven in psychiatrische klinieken is opgenomen heeft er zeker toe bijgedragen dat hij in staat is geweest om zich als auteur zo goed te verplaatsen in de leefwereld van een psychiatrisch patiënt.

‘Vrijgezel op kamers’ is mijn persoonlijke favoriet, omdat Arends in dit verhaal op wel heel beklemmende wijze beschrijft hoe de leefwereld van een psychiatrisch patiënt letterlijk en figuurlijk steeds kleiner wordt met allerlei nare gevolgen van dien. Het meest intrigerende in dit verhaal is dat het hoofdpersonage weet, in ieder geval toch lijkt te beseffen, dat hij keer op keer een verkeerde keuze maakt in zijn leven. Of is het criterium vrije keuze, laat staan rationele keuze, de manier waarop wij als buitenstaanders een psychiatrische patiënt beoordelen, maar is juist het kenmerk van een psychiatrische patiënt dat hij/zij (tijdelijk) niet in staat is om een rationele keuze te maken. En in hoeverre maken wij, niet psychiatrische patiënten, eigenlijk wel altijd de juiste rationele keuzes in ons leven?

De kortere verhalen (tussen de vier en zeven pagina’s lang) “De zelfmoordenaar”, “Het gareel”, “Broodje tartaar” en “De kranteneter” halen dan misschien wel net niet het niveau van de twee eerder genoemde langere verhalen, maar zijn nog steeds meer dan de moeite van het lezen waard. De manier waarop Arends in staat is om ‘de gekte’ van zijn hoofdpersonages (zijn alter ego’s) als de normaalste zaak van de wereld te laten vertellen is bevreemdend, maar wekt tegelijkertijd begrip en sympathie op voor de psychiatrische gevallen die Arends ten tonele voert.

Bijna vijftig jaar na publicatie is de verhalenbundel “Keefman” van Jan Arends nog steeds een van de beste Nederlandstalige verhalenbundels van de afgelopen vijftig jaar. De manier waarop Arends in staat is om ons lezers een inkijk te geven in de innerlijke wereld van psychiatrische patiënten is en blijft een hoogstandje in de Nederlandstalige literatuur.