Symfonische afreking met de romantiek

“Madame Bovary” is de debuutroman van Gustave Flaubert (1821 – 1880) uit 1856. Eerst werd het als feuilleton gepubliceerd om in 1857 na een ophefmakende rechtszaak als boek te worden uitgegeven. De rechtszaak ging over vermeende aantasting van de goede zeden door onder andere de vele passages waarin overspel vanuit een vrouwelijk perspectief werd beschreven en de auteur Flaubert die dit overspel in zijn roman niet veroordeelde. Flaubert won de rechtszaak en de roman werd vrijwel direct een ‘bestseller’ in Frankrijk. Dat alleen is niet genoeg om van “Madame Bovary” meer dan een Frans schandaalromannetje uit het midden van de negentiende eeuw te maken dat tot op de dag van vandaag nog steeds wordt gelezen en hoog wordt gewaardeerd.
“Madame Bovary” is een van de eerste, zo niet de eerste, moderne realistische roman en is een breuk met de dominante Romantische stijl van de eerste helft van de negentiende eeuw. Flaubert kiest er voor om niet op de voorgrond te treden. Verwacht in “Madame Bovary” geen (expliciete) morele oordelen van de auteur, geen alwetende en beter wetende auteur die de lezers aan de hand meeneemt en een moralistische les leest. Flaubert neemt niet alleen afstand, maar hij doet dit ook nog eens in een heldere klare stijl. Zonder opsmuk beschrijft hij hoe de omgeving waarin de handelingen plaatsvinden er uit ziet en ook de handelingen zelf worden helder en eenvoudig weergegeven zonder al te veel impliciet commentaar van Flaubert. Het is alsof hij met een heel scherp geslepen dun potlood schrijft in een tijd waar de meeste auteurs nog met hele dikke stiften in de weer zijn.
Niet alleen in stijl, maar ook inhoudelijk rekent hij af met de Romantiek. De boerendochter Emma Bovary, die bij de nonnen op school is geweest, draait het in het leven niet om het goede, het ware en het schone, maar om de emoties die deze bij haar (kunnen) oproepen. Het is deze zucht naar uitbundige, heftige en meeslepende emoties die uiteindelijk tot haar ondergang leiden. In dit opzicht lijkt Emma meer op Goethe’s Werther dan op de dames Anna Karenina en Eline Vere met wie zij vaak in een adem wordt genoemd. De kritiek van Flaubert op de levensfilosofie van Emma Bovary is nooit expliciet, maar door herhaaldelijk haar innerlijke beweegredenen aan te geven, maakt hij wel duidelijk wat hij er van vindt. Er is dus wel degelijk een morele boodschap in “Madame Bovary”, alleen ligt het er niet dik bovenop zoals gebruikelijk was in die tijd. Naast kritiek op de Romantiek is Flaubert ook zeer kritisch, om niet te zeggen negatief, over de kleinburgerlijkheid van de burgerij op het Franse platteland.
Een groot deel van de waarde van “Madame Bovary” zit in de spanning die Flaubert in het verhaal legt door in zijn droge heldere stijl het doen en laten van Emma te beschrijven. Deze steeds weer terugkerende spanningsboog zou in een symfonie het steeds weer terugkerende thema zijn. Flaubert heeft zelf “Madame Bovary” ook wel eens vergeleken met een symfonie. Het boek bestaat uit drie delen, waarvan het tweede deel het langst is. Zo begint de roman met de middelbare schooljaren van Charles, Emma’s latere echtgenoot, en eindigt de roman ook met het overlijden van Charles. Daar tussen in geklemd zit het leven van Emma. Een leven dat voor Emma bestaat uit een steeds intensere drang naar uitbundige emoties. Het begint nog onschuldig bij de nonnen waar zij haar passie zoekt in de aanbidding van Jezus, terug thuis op de boerderij van haar vader zoekt zij die emoties in het boerenleven en de waardering voor haar vader. Iedere keer zijn de emoties wat heftiger en is het liefde wanneer Charles haar de hand vraagt. En iedere keer is er na een periode van hevige emotie een terugval. Na een tijdje getrouwd te zijn is de liefde voor Charles zo goed als verdwenen en zoekt zij weer iets anders. Dan is het een tijdje Platoonse liefde voor Léon, leerling notaris die ‘stage’ loopt in het dorp waar Emma met Charles woont. Deze liefde gaat weer over en een tijd later stort Emma zich letterlijk in de armen van Rodolphe een plaatselijke rijke herenboer in de verwachting dat zij bij hem de ware grootse en meeslepende liefde vindt. Wanneer Rodolphe de relatie verbreekt, voor hem was Emma een tussendoortje, stort Emma in. Zowel haar pieken als haar dalen worden steeds groter tijdens en na iedere affaire. Echtgenoot Charles is zich hier amper van bewust. Deze sullige plattelands geneesheer houdt ‘gewoon’ van haar en is meer dan tevreden met wat hij heeft. Zowel Charles en Emma werken zich in de schulden, hij uit liefde voor haar, zij uit genotszucht. Wanneer Emma Léon weer tegenkomt is het deze keer meer dan alleen Platoonse liefde. Met een smoesje krijgt Emma het voor elkaar dat ze hem iedere week in de dichtstbijzijnde provincieplaats een dag lang in een hotelkamer ziet. Wanneer ook deze relatie niet die zo intens door Emma verlangde continue emotionele extase oplevert en de financiële schulden zo hoog zijn opgelopen dat een deurwaarder overgaat tot openbare verkoop van de inboedel besluit ze uit het leven te stappen en neemt ze arsenicum om er een einde aan te maken. Charles die nog steeds niets weet van haar buitenechtelijke affaires kwijnt langzaam weg en kort nadat hij eindelijk een deel van Emma’s correspondentie met haar minnaars heeft gevonden en gelezen komt hij te overlijden.
Het is deze symfonische opbouw van “Emma Bovary”, de spanningsboog tussen Romantische verlangens en realistische schrijfstijl, de heldere schrijfstijl, die van het melodramatische levensverhaal van Emma Bovary een meesterwerk maakt. Flaubert heeft in de vijf jaar dat hij werkte aan “Madame Bovary” geen roman geschreven, hij heeft een roman gecomponeerd.