Weinig licht in de nachtelijke duisternis van vooroorlogs Parijs

Gajto Gazdanov (1903 – 1971) is in Petersburg geboren en groeit op in Siberië en Oekraïne waar zijn vader in de bosbouw werkt. Tijdens de Russische Revolutie, in zijn tienerjaren, diende Gazdanov in het Witte Leger. Net als zo’n twee miljoen andere Russen vluchtte/emigreerde Gazdanov uit de nieuwe Sovjet-Unie naar Westelijk Europa. Na wat omzwervingen en tussenstops vestigde hij zich in 1923 in Parijs. Parijs en Berlijn waren in het Interbellum de twee belangrijkste centra voor Russische “Witte” Vluchtelingen/Migranten, al kozen veel Russen die de mogelijkheid hadden ervoor om met de opkomst van Hitler Berlijn te verlaten en verder westwaarts te trekken (denk bijvoorbeeld aan de schrijver Nabokov). Beide steden hadden een uitgebreid aanbod aan Russische restaurants en cafés, tijdschriften en uitgeverijen. Gazdanov maakte zijn literairdebuut in 1929 met de in het Russisch geschreven roman “Een avond met Claire”. Doordat hij in het Russisch schreef en publiceerde bij kleine in Russische migrantenliteratuur gespecialiseerde uitgeverijen en hij bovendien in de Sovjet-Unie niet werd gepubliceerd bleef zijn lezerspubliek in die jaren grotendeels beperkt tot de Russische migranten in westelijk en centraal Europa. Gazdanov kon in die jaren dan ook niet van het schrijverschap leven. Hij werkte in fabrieken, was een tijdje kantoorklerk, en vanaf 1928 verdiende hij de kost als taxichauffeur in nachtelijke Parijs.

Gazdanov verwerkt zijn ervaringen en ontmoetingen in nachtelijk Parijs in zijn roman “Nachtwegen” uit 1940. In donker nachtelijk Parijs komt de nooit bij naam genoemde verteller, die op zeker Gazdanov is, allerlei mensen tegen; oude makkers uit de tijd in Rusland, prostituees, alcoholisten, clochards, nachtbrakers en anderen die geen reden hebben om op dat tijdstip van de nacht thuis in een warm bed te liggen slapen. In deze Parijse nachten van Gazdanovs bestaan als taxichauffeur dringt weinig tot geen verkwikkend licht door. De verteller houdt, op een enkele uitzondering na, afstand van die anderen. Hij is nors, kortaf, bot of cynisch tegenover anderen, niet zozeer omdat hij ze niet mag of alleen gelaten wil worden, maar omdat ze hem teveel aan zichzelf doen denken. Zij houden de verteller een spiegel voor en hij wordt niet opgewekt, laat staan vrolijk van wie hij dan in die spiegel ziet; iemand die door omstandigheden op een plek en in een positie is gekomen die hij nooit heeft gewild en waar hij eigenlijk ook niet echt geschikt voor is. Gazdanov doet dit geraffineerd, hij houdt zijn alter-ego zo veel als mogelijk buiten beeld. Het gaat zelden of nooit direct over hem, al wordt er af en toe een heel klein tipje van die sluier gelicht. Zo heeft hij op zijn kamer een foute van een vrouw hangen, maar wie zij is, dat wordt dan weer niet duidelijk gemaakt.

Op de momenten dat iets of iemand de negatieve houding ten opzichte van anderen en het leven in het algemeen weet te doorbreken bij onze taxichauffeur, zoals bijvoorbeeld de aan lager wal geraakte courtisane Raldi doet, dan blijkt onze man wel degelijk in staat tot betrokkenheid en medeleven. Al is het medeleven ook in deze gevallen egocentrisch. Hij is betrokken, omdat hij zou willen dat anderen ook zo geïnteresseerd in hem zijn. Net als bij alle andere ontmoetingen, ook bij Raldi, is het via de ander dat wij en onze taxichauffeur een beeld van hem kregen. Deze spiegelingen l¬¬¬¬¬en de (zelf) reflectie van Gazdanov over hetgeen de spiegel weergeeft zorgen ervoor dat “Nachtwegen” een lastige roman is. De vele historische en met filosofie gelardeerde (zelf)reflecties en gesprekken met al dan niet dronken anderen maken het er ook niet makkelijker op, om te achterhalen hoe Gazdanov (auteur en/of personage) in het leven en tegenover het leven staat. Het lijkt wat te veel voor de hand liggend rekening houdend met de biografie van Gazdanov, toch is zijn levensfilosofie een mengeling van het nihilisme van Dostojevski en het existentialisme zoals dat in die jaren in Frankrijk op begon te komen. Het is geen optimistische levensfilosofie en “Nachtwegen” is dan ook een mooi en donker boek, net zo mooi en donker als de Parijse nachten waarin Gazdanov het grootste deel van zijn waakzame tijd doorbrengt.