Allesbehalve slaapverwekkende Amerikaanse klassieker

“Noem het slaap” uit 1934 is de debuutroman van Henry Roth (1906 – 1995). Roth heeft met zijn twee veel bekendere naamgenoten Joseph (1894 – 1939) en Philip (1933 – 2018), geen familie van elkaar, wel het een en ander gemeen. Ze hebben alle drie een Joodse achtergrond. Verder zijn Henry en Joseph alle twee rond het begin van de 20e eeuw in Galicië geboren en hebben Philip en Henry alle twee het grootste deel van hun leven aan de Amerikaanse Oostkust geleefd. “Noem het slaap” is een semi autobiografische roman over de eerste jaren van David Schearl (= Henry Roth) als kind van immigranten uit Galicië opgroeiend in New York tussen ongeveer 1907 en 1914-15.

De roman begint met de aankomst in 1907 van David en zijn moeder op Ellis Island in New York. Hier worden zij opgewacht door Albert, de vader van David, die ruim anderhalf jaar eerder vooruit is gereisd naar de Verenigde Staten. Albert steekt niet onder stoelen of banken dat wat hem betreft Genya, Davids moeder, hun zoon in Europa had mogen achterlaten. Als snel wordt duidelijk dat in de jaren voorafgaande aan de emigratie in Galicië zaken al dan niet zijn gebeurd waarover niet gesproken kan en mag worden.

Doordat Roth het verhaal grotendeels vertelt vanuit het perspectief van de nog jonge David is het voor ons lezers lastig te begrijpen, net als dat het voor het kind David lastig is, wat er precies aan de hand is. Bovendien hanteert Roth ‘stream of consciousness’ als vorm om weer te geven wat er in het hoofd van David omgaat. De invloed van James Joyce op Roth is duidelijk herkenbaar in het bijzonder Joyces “Een portret van de kunstenaar als jongeman”. Roth combineert Davids gebrekkige kennis van de wereld en ‘stream of consciousness” op verbluffende wijze. Langzaam maar zeker wordt het David (en ons dus ook) duidelijk wat het grote geheim van zijn moeder is, al blijven er twijfels of David het wel echt begrijpt.

Het moederskindje David heeft meer aan zijn hoofd dan het geheim van zijn moeder. Wanneer hij op Joodse les wordt gestuurd, dan blijkt hij talent te hebben voor het fraai opdragen van Joodse teksten. Helaas begrijpt David nog niets van deze teksten en zit hij met een onmogelijk Godsbesef opgezadeld. Dit Godsbesef en al het andere waar David in zijn nog jonge leven houvast aan denkt te hebben komt op losse schroeven te staan wanneer hij eindelijk een speelkameraad heeft, de katholieke Leo. David begrijpt steeds minder van de wereld om hem heen. Hij raakt in een soort psychose. Of is het een delirium? Het enige dat David nog zeker weet is dat hij om de orde weer te herstellen en weer grip op zijn wereld te krijgen, hij terug moet naar de plek waar hij samen met een aantal buurjongens een paar jaar een vonkenregen hebben gecreëerd door een stuk metaal op de derde rail van de tram te gooien. Deze derde rail staat onder stroom en de vonkenregen is het Goddelijke licht, het licht dat overal op schijnt en alles duidelijk en helder zal maken. Dit gaat dus mis, David elektrocuteert zichzelf en wordt met lichte brandwonden thuisgebracht. Het is nog steeds onrustig in zijn hoofd, hij wil slapen. Of hij daarna weer wakker wil worden? Hij weet het niet, zoals hij zoveel nog niet weet. Niet zo heel gek, David is nog maar negen jaren jong.

Het boek werd goed ontvangen door de pers in 1934, toch werd het geen verkoopsucces. Het boek raakte in de vergetelheid, net als Roth, die stopte met schrijven en zich terugtrok op het platteland van Maine. Begin jaren zestig werd “Noem het slaap” eindelijk heruitgegeven, deze keer wel met succes. In 1966 verscheen de eerste Nederlandstalige vertaling, in 1996 door een vertaling van René Kurpershoek die in 2015 opnieuw is uitgegeven. In de Verenigde Staten is “Noem het slaap” sinds de herontdekking uitgegroeid tot een van de standaardromans in de Joods-Amerikaanse literatuur en wordt het door veel critici, deskundigen en liefhebbers gerekend tot een van de beste Amerikaanse romans van de 20e eeuw. En terecht.