Een puber in de Nazi kampen

“Onbepaald door het lot” uit 1975 is de debuut roman van de Hongaarse schrijver Imre Kertész (1929 – 2016). In 2002 kreeg hij de Nobelprijs voor Literatuur. Een terugkerend thema in zijn oeuvre is de holocaust. Ook in de grotendeels autobiografische roman “Onbepaald door het lot” is de holocaust het centrale thema. Het duurde een tijd voordat, Kertész had het boek in 1973 af, een Hongaarse uitgeverij bereid was om het boek uit te geven; het literaire niveau zou niet hoog genoeg zijn. Die kritiek is ergens wel te begrijpen wanneer je de roman snel leest zonder al te veel stil te staan bij hoe het verhaal verteld wordt en wat het zegt. Het werd niet direct een succes in Hongarije en het duurde tot 1990 voordat er een Duitse vertaling verscheen, gevolgd door een Engelse vertaling in 1992 en een Nederlandse door Henry Kammer in 1995.

Het verhaal wordt verteld door de 16 jarige joodse Hongaarse in Boedapest wonende jongen György Köves die terugkijkt op het afgelopen jaar. Het begint in 1944 met zijn vader die naar een werkkamp moet. Niet veel later moet hij ook van school af en gaan werken. Op een dag wordt hij samen met nog een aantal andere joodse jongens uit de bus gehaald die hen naar het werk zou brengen. Ze worden op de trein gezet naar Auschwitz, een aantal dagen later wordt hij doorgestuurd naar Buchenwald om uiteindelijk het grootste deel van het jaar te moeten doorbrengen in het werkkamp in Zeitz. Na de bevrijding keert hij terug naar Boedapest, waar hij het verhaal vertelt.

Door het verhaal te vertellen vanuit het perspectief van een 15-16 jarige jongen die nog jong, naïef, onschuldig en vooral positieve verwachtingen heeft van andere mensen en voor een groot deel nog niet weet en nog niet begrijpt hoe de wereld van de volwassen in elkaar zit en werkt creëert Kertész een setting die voor een goede lezer (niet de oppervlakkige lezers bij de Hongaarse uitgeverijen die het niet zagen zitten in deze roman) ongemakkelijk is. György vindt de Nazi’s en de voor hen werkende Hongaarse politieagenten vaak logisch handelend, redelijk, schappelijk en zelfs vriendelijk. Hij is slechts een enkele keer boos, verdrietig of verontwaardigd. Er zijn zelfs vaker momenten van tevredenheid en geluk. Al zit het geluk in de barre leefomstandigheden in zo’n kamp in hele kleine dingen; iets meer of iets beter te eten krijgen dan waar je recht op hebt. Hij is tevreden wanneer hij weer een dag heeft overleefd. Tot dat er een periode komt waar zijn lichaam en geest zo zijn uitgehongerd is dat hij nog net beseft al zijn menselijkheid aan het verliezen is.

Het vertelperspectief en de ervaringswereld van de 15-16 jarige jongen botst met die van zijn volwassen joodse buren wanneer hij ze weer spreekt in Boedapest een tijdje na de bevrijding. Het lukt hem niet om anderen te laten begrijpen wat hij heeft doorstaan en heeft ervaren en om anderen duidelijk te maken dat we allemaal, zeker de volwassenen joden en niet-joden, voor een deel verantwoordelijk zijn voor hetgeen er is gebeurd. In het niet duidelijk en begrijpelijk onder woorden kunnen brengen van zijn ervaringen zit een dubbelheid, want het zijn niet alleen de oude buren die hem niet begrijpen ook wij als lezer moeten heel erg ons best doen om te begrijpen, in te kunnen voelen van wat hij heeft doorgemaakt.