De eerste moderne historische roman

Met “Salammbô” zette Gustave Flaubert (1821 – 1880) in 1862 de moderne standaard voor de historische roman. Bij Flaubert geen alwetende verteller, geen simplistisch onderscheid tussen goed en kwaad, geen gemarchandeer met historische feiten, geen ‘deus ex machina’ of andere bovennatuurlijke fratsen en geen heldenverering of andere vormen van (nationalistische) romantiek Hiertegenover zet Flaubert gedegen historisch vooronderzoek zonder deze feitenkennis al te opzichtig te etaleren, realistische karakters van vlees en bloed met hun goede en slechte kanten, een verhaallijn verteld vanuit het perspectief van verschillende hoofdpersonages zonder moralistische intermezzo’s over goed en kwaad en een verhaallijn die de lezer van begin tot einde aanspreekt.

“Salammbô” speelt zich af in en rondom Carthago aan het einde van de Eerste Punische Oorlog tussen 241 en 238 voor Christus. Aan het einde van deze voor Carthago slecht verlopen oorlog keert het leger dat voor een groot deel bestaat uit huurlingen terug naar Carthago. Aangekomen in Carthago wordt het de huurlingen duidelijk dat Carthago niet van plan is om de beloofde soldij te betalen. De huurlingen komen tot de vaststelling dat ze geen andere keuze hebben dan de oorlog te verklaren aan Carthago. Onder aanvoering van Mâtho en zijn rechterhand Spendius beginnen de huurlingen met de belegering van Carthago. Tijdens een nachtelijke poging om binnen te sluipen in Carthago komt Mâtho oog in oog te staan met Salammbô, de dochter van de Carthaagse legerleider Hamilcar. Mathô is op slag verliefd en Salammbô is vooral onder de indruk van zijn moed om binnen te durven dringen. Ingrediënten voor een zoetsappig liefdesverhaal zou je zo zeggen, in de handen van Flaubert ingrediënten om aan te tonen dat mensen door uiteenlopende en vaak tegenstrijdige emoties worden gemotiveerd om dingen te doen en te laten.

Door niet alleen aandacht te hebben voor de rationelere overwegingen van de strijdende legerleiders, maar ook voor hun persoonlijke emoties en individuele afwegingen wordt “Salammbô” stukken realistischer dan menig andere historische roman. Het is niet zwart tegen wit, de geschiedenis (en ook onze huidige tijd) kent heel veel grijstinten. Deze grijstinten brengen de strijdende partijen niet dichter tot een vredesakkoord, bestand of wat dan ook dat een einde maakt aan het vele bloedvergieten. Het bloed blijft rijkelijk vloeien en de lijken en gewonden stapelen zich op in bijna alle hoofdstukken van “Salammbô”. De roman eindigt dan ook, omdat er bijna niemand meer in leven is. Van een echte duidelijke overwinnaar is dan ook geen sprake. En dan te bedenken dat er nog twee even bloedige en dodelijke Punische Oorlogen zouden volgen.

Wie bekend is met de sobere heldere realistische schrijfstijl van Flaubert door het lezen van bijvoorbeeld “Madame Bovary” komt diezelfde stijl, maar dan in een heel andere setting ook weer tegen in “Salammbô”. Misschien nog wel beter, omdat Flaubert in tegenstelling tot zijn andere romans in “Salammbô” op geen enkel moment meer sympathie voor het ene of andere personage toont. Al heeft Flaubert wel een licht zwak voor de bloedmooie Salammbô, omdat zij haar eigen weg moest zien te vinden in een wel heel erg patriarchale samenleving. Het is daarom dat hij de roman naar haar vernoemd heeft.