Géén post-apocalyptische klimaatroman, maar wel interessant

Nogal wat hedendaagse lezers vinden dit boek erg tegenvallen. Dat heeft ongetwijfeld te maken met hoe het boek in deze tijd op een verkeerde manier wordt aangeprezen. Ook de achterflap op de Penguin Classics-editie doet dat.
Ten eerste zou het de eerste ‘end-of-mankind novel’ zijn. Niks is echter minder waar. Zo is Shelleys boek geïnspireerd op ‘Le Dernier Homme’ van Jean-Baptiste Cousin de Grainville (1805) – een van de eerste sciencefiction-boeken (zeker in het ‘dying-earth’ genre). Wel geeft ze haar eigen draai eraan: zo staat de rondwarende pest voor de mislukking van de verschillende politieke en idealistische visies, waaronder de Romantische, en is de ondergang te wijten aan de mens zelf en geen Bijbelse Apocalyps. Hierdoor is de roman tevens te lezen als sleutelroman, aangezien de voornaamste personages te koppelen zijn aan bekenden van Mary Shelley, zoals Percy Shelley en Lord Byron. Ook haar eigen ervaring met een vernietigende cholera-uitbraak heeft ze in het boek verwerkt.
Ten tweede zou ‘The Last Man’ een vroeg voorbeeld van klimaatfictie zijn, ‘a prophetic depiction of environmental change.’ Het boek speelt zich toevalligerwijs af in de 21e eeuw (al is het niet sf te noemen: een van de weinige (technologische) verschillen met de tijd van Shelley is dat er snelle zeppelinverbindingen zijn). En inderdaad is er sprake van een klimaatverandering in het boek; er is sprake van een zwarte zon die hitte en stormen veroorzaakt (waarbij elke zomer de pest weer terugkeert). Het is verleidelijk dit in onze tijd als ‘profetisch’ te zien, maar in Shelleys tijd was er nog geen sprake van kennis over klimaatverandering zoals die nu plaatsvindt. De klimaatverandering in het boek is waarschijnlijk gebaseerd op de extreme vulkaanuitbarsting van de Tambora in 1815 die zorgde voor het zogenaamde ‘Jaar zonder zomer’, hevig weer en een verwoesting van de oogst – en dat mede zorgde voor de beroemde samenkomst en ‘schrijfwedstrijd’ van de schrijvers Percy Shelley, Polidori, Lord Byron en Mary Shelley.
Ten derde spreekt deze editie verkeerd over het verhaal zelf. We zouden de reis van de enig overgebleven hoofdpersoon Verney volgen ‘through a post-apocalyptic world that’s devoid of humanity and reclaimed by nature.’ Dit geldt echter alleen voor het allerlaatste hoofdstuk, hoofdstuk tien van deel drie! Zelfs het apocalyptische deel begint pas over de helft van de roman. Het boek is dus maar voor de helft apocalyptisch, laat staan dat het post-apocalyptisch is.
Maar goed, dat is de achterflap. Een ander minpunt van deze uitgave is, dat er geen redactie overheen gegaan lijkt te zijn; de tekst lijkt alleen digitaal gescand te zijn en staat nog behoorlijk vol typfouten (dus eigenlijk ‘leesfouten’).
Het boek is dus geen post-apocalyptische klimaatfictie, maar kan beter worden gezien, zoals ik al in punt 1 schreef, als kritiek op de maatschappij-politieke visies in de tijd van Shelley. Tevens staan er interessante gedachten in die existentialistisch overkomen: hoe gaat het individu om met een rampspoed die zo groot is dat het niet te bevatten is – wat is dan nog de zin van het leven? En hoe staat de zogenaamd ‘goddelijke’ mens tegenover de darwiniaanse natuur? Staat de mens wel centraal op aarde? In dit soort overdenkingen was Mary Shelley wél haar tijd vooruit (Darwin had bijvoorbeeld zijn werken nog niet geschreven en existentialisten waren er ook nog lang niet). Dit blijkt ook uit de negatieve reacties op het boek in haar eigen tijd (iets dat ook gold voor haar eerdere romans Frankenstein en Mathilda).
En dan het leesplezier. Het boek is nogal dik en het was niet altijd even interessant voor mij. Met name de stukken over politiek in deel één en twee, en zeker het stuk over de Griekse oorlog, kon mij weinig boeien, ook al is het thematisch natuurlijk erg belangrijk voor het verhaal, zoals blijkt uit wat ik hiervoor schreef. Het begin van deel één vond ik wel mooi, en ook een groot stuk van deel drie. Het meest boeiden mij de scenes waarin de hoofdpersoon nadenkt over de mens en de wereld, en de aandoenlijke en soms hartverscheurende stukken over de liefde (in de breedste zin van het woord), het Sublieme van de natuur, verlies, en verval; de typische gothic-novel-stukken dus. Ik ben blij dat ik het heb gelezen en heb volgehouden tot het einde, maar ik zou het niet snel aanbevelen en ook niet snel herlezen. Maar voor wie echt is geïnteresseerd in het leven en werk van Mary Shelley is ‘The Last Man’ onmisbaar.