Eerlijke familiegeschiedenis: Is schaamte overerfelijk?

Het gaat niet om gruwelijke oorlogsavonturen in 'Daar praten wij niet over - de erfenis van een oorlogsverleden' van Miloe van Beek, maar om een achterkleindochter die antwoorden wil van haar overgrootvader. Waarom zat hij bij de NSB en waar kwam die nazi-ideologie vandaan? Eigenlijk gaat maar een kwart van het boek echt over de oorlog, de rest over de gevolgen van een oorlogsverleden.

Sacha Gerdes groeit in de jaren dertig op in een welvarend gezin in ’t Gooi. Haar vader, kunstschilder Ed Gerdes, ontwikkelt na de dramatische scheiding van Sacha’s moeder sympathie voor het nationaalsocialisme. Sacha wordt heen en weer geslingerd tussen de liefde voor haar vader en haar afschuw van de NSB, waarin hij een steeds prominentere rol gaat spelen.

Na de oorlog wordt er door de familie gezwegen over 'de foute keuze' van Ed Gerdes en zijn werk, maar daarmee is het niet weg. Twintig jaar later wil Miloe van Beek, Sacha’s kleindochter, haar oma’s levensverhaal reconstrueren. Niet alleen vanwege de moeizame relatie die ze met haar oma had, maar ook om te onderzoeken wat voor impact het familieverhaal en de schaamte nog steeds op haar en haar kinderen heeft. Het is een interessante invalshoek, het pijnlijke gewoon eerlijk benoemen. Is schaamte en stigmatisering overerfelijk? Het levert een bijzondere zoektocht op.

‘’En wat een goed boek is dit. Ik zou even een paar bladzijden lezen, maar sloeg een paar uur later het boek dicht. Ik was helemaal vergeten te lunchen. ‘’

Sacha wordt omschreven als een nieuwsgierig en drammerig kind, maar eigenlijk heeft ze gewoon behoefte aan geborgenheid, aandacht, eerlijkheid en vooral aan een gewoon gezinsleven, in plaats van aan een kindermeisje en ouders die er nooit voor haar zijn. Ze wil aandacht van haar vader die net doet alsof Sacha zijn lievelingsdochter is, maar zich ondertussen opsluit en voor niemand aanspreekbaar is. Of liefde van haar afstandelijke moeder die ondertussen wel haar eigen vrijheid opeist, maar zich al volgens op het katholieke geloof stort. Of gezelligheid van haar oudere broer Eric, die eigenlijk ook voor alles wegloopt en niets wil delen. Maar misschien wil ze nog wel het meest het makkelijke volgzame karakter van haar kleine zusje Doedie.

'Te veel kletsen is voor domme mensen, Sacha. Dat doen wij niet.'

Als lezer voel je onbegrip over zoveel liefdeloosheid en verwachtingen van ouders. Wat is dat voor omgeving om in op te groeien? Miloe weet die beklemmende sfeer goed over te brengen. Niet alleen in woorden, maar ook in beelden. De luidruchtige, pocherige sfeer van de NSB-beweging, de strengheid van het geloof, de norse donkere uniformen, het gebrek aan humor en het so(m)bere tijdsbeeld. Sacha, maar ook Eric en Doedie worstelen, met hun loyaliteit naar hun vader. Ze begrijpen niets van die nazisympathieën.

Van datum tot datum wordt de lezer aan de hand meegenomen langs ontmoetingen, plaatsen, bevindingen. En met alle kleine en grote gebeurtenissen neemt de dreiging toe, openbaart de werkelijkheid en komt daarmee de wereld van 1945 dichterbij.

Hoe meer je in 'Daar praten wij niet over' leest, hoe meer je beseft hoeveel taboes er nog zijn op dit gebied. Hoeveel mensen er nog rondlopen met twijfel, schuldgevoel en trauma’s, die niet toegekomen zijn aan het verwerken. Toch is het geen boek vol oordeel of verwijt geworden. De kracht zit er juist in dat het een boek vol levenskracht is en een mogelijke opening voor een nieuw begin. Wie heeft het met zijn ouders, grootouders of overgrootouders ooit openlijk gehad over hun morele verzaken tijdens de oorlog? Dit boek, kan daartoe het beslissende zetje geven.

Ik hoop dat het de auteur persoonlijk heeft gebracht waar ze naar op zoek was en dat ze vooral blijft schrijven. Want ik ben heel benieuwd wat er nog meer uit haar pen kan rollen.

Daar praten wij niet over - Miloe van Beek | uitgever Orlando